Autor: pérola
domingo, 13 de enero de 2008
Sección: Protohistoria
Información publicada por: pérola
Mostrado 432.685 veces.


Ir a los comentarios

La vía XX o Per loca maritima

Este trabajo pretende observar el trazado del sistema viario del occidente de Galicia desde una perspectiva natural. Su intención es el estudio de la vía per loca marítima y por primera vez de sus vías secundarias, cuya conclusión nos lleva a situar el Vicus de los Caporos en Compostela, la mansión Glandimiro en Carballo, Y la ciudad de Brigantium en el campamento romano de Cidadela. Secundario para el estudio de esta vía, pero ineludible, es la necesidad de proponer un trazado alternativo para la vía XIX que no pase por Compostela, así como dar una explicación lógica a las evidencias arqueológicas que se localizan a lo largo del trayecto Iria-Sobrado.

















LA VÍA XX

Rosa Franco Maside


La vía per loca maritima: un estudio sobre vías romanas en la mitad noroccidental de Galicia. Gallaecia 19, 2000, pp. 217-248.


OBJETIVOS Y METODOLOGÍA


El occidente gallego se reparte actualmente entre las dos provincias marítimas de A Coruña y Pontevedra. El límite actual entre ellas es el río Ulla, el mas largo y caudaloso de Galicia después del río Miño. Nuestro objetivo es averiguar como se realizaba en época romana la cobertura viaria de este territorio. Hemos avanzado en otro trabajo http://www.celtiberia.net/mice_articulo.asp?id=3000el trazado de la que pensamos sería vía XX per loca marítima, y ahora nos interesamos por sus vías secundarias, subordinadas a la vía principal pero en absoluta interacción con el único objetivo de cubrir sectores de territorio cada vez mas amplios.


Se concibe el sistema viario romano de este área como una red inteligente de caminos que contempla antes de diseñar su trazado la geografía de su espacio. Esta brinda sendas y caminos naturales para desplazarse que se han ido o no consolidando con el paso del tiempo. En Galicia y debido a su inagotable red hidrográfica se han configurado pasos elevados en los interfluvios por donde el desplazamiento se realiza sin dificultad.


Para averiguar cuales de estos interfluvios fueron utilizados como soporte de vía secundaria en época romana se han puesto en valor las divisorias de aguas y relacionado con distintas evidencias, para ver si es posible determinar en que lugares se accedió a ellas desde la ruta de desplazamiento principal, pensamos, diseñada en límite interior de la Galicia costera. Se han ido señalando esos puntos de fricción entre ruta principal y secundaria, y las hemos seguido hasta morir en el mar, ofreciendo la relación de epígrafes localizados a su paso con el único fin de poder llegar observar la aparente dispersión y aleatoriedad de los hallazgos arqueológicos y epigráficos de la provincia de A Coruña desde otra perspectiva.


Para su claridad expositiva se ha dividido este trabajo en diversos apartados. En el primero se exponen cuales son las hipótesis en vigor, y porqué pensamos no se trata de una propuesta correcta. En segundo lugar se propone un trazado viario alternativo para la vía per lo marítima dando menos relevancia a argumentos antes utilizados y rescatando otros a la memoria. En tercer lugar se señalan cuales serían las vias secundarias sustentadas en los interfluvios dispuestos de forma perpendicular a la ruta principal de deplazamiento. Por último se propone a grandes rasgos un trazado alternativo para la vía XIX, y se añade una explicación a las evidencias epigráficas aparecidas en el tramo viario que se extiende entre Iria y Sobrado.


1. LAS FUENTES Y LA TRADICIÓN


Sabemos gracias al Itinerario Antonino que la cobertura del territorio occidental de Gallaecia se efectuaba por medio del tendido de dos vías militares, las enumeradas como XIX y XX en este repertorio de caminos del siglo IV. Ambas partían de Braga pasaban por Lugo y llegaban a Astorga conectando el litoral occidental a las tres capitales conventuales pero mientras una lo recorría en su totalidad, la Per loca marítima, la otra lo hacía solo en parte adentrándose en el interior del territorio y estableciendo un camino más directo entre Braga y Lugo a través de la vía XIX.


El tramo común de la vía XIX y XX tiene a las mansiones BRAGA y LIMIA en tierras portuguesas y a TUDE, BÚRBIDA, TUROQUA Y AQUIS CELENIS en territorio de la actual Galicia. A continuación y desde el momento en que se separan a la per loca marítima se le atribuyen, según este documento, una serie de mansiones con sus correspondientes distancias . Si unimos dos puntos distantes como Braga, Lugo o Astorga a través de una larga vía que transcurre, además, por la parte marítima de Gallaecia, observaremos fundamentalmente el trazado de dos ejes, uno en dirección Sur - Norte y otro en sentido Noroeste - Sureste. La cuestión es dilucidar cual es el punto de inflexión entre esas dos direcciones.


Tradicionalmente este lugar se ubica en la ciudad de A Coruña con su gran puerto, allí se situa la mansión BRIGANTIUM del Itinerario Antonino y el lugar más Septentrional a donde llega la vía produciéndose de este modo la flexión hacia Astorga y cumpliendo así su misión comunicadora entre costa e interior. Mantenida practicamente por toda la historiografía hasta la actualidad, se enfrenta esta hipótesis a varios problemas puestos de manifiesto, en mas de una ocasión, por diversos autores, y son:


-omisión de las primeras mansiones de la via XX hasta Aquis Celenis.


- las medidas de las cuatro primeras mansiones se dan en estadios y no en millas;


- no correlación entre la distancia real Lugo - A Coruña, y la ofrecida por el itinerario en el tramo- Brigantium - Lucus Augusti.


De todos estos problemas, el último, resulta el de más dificil solución. Para salvar esta incongruencia tradicionalmente se echa mano del recurso, siempre válido, de atribuir una distancia errónea entre estas mansiones por parte del Itinerario Antonino. Sin embargo creemos existen otros desajustes en esta propuesta que se han ido pasando por alto tales como:


 - ubicar la mansión Vicus Caporum en el Castro de Baroña (Porto do Son, A Coruña), en plena ría de Noia, cuando hoy se sabe que el pueblo de los Caporos pobló un área situada más al interior y fuera de la península de Barbanza, concretamente entre el río Sar, sus fuentes están junto a Santiago de Compostela, y Caldas de Reis.


 - atribuir una excesiva sinuosidad al trazado de una vía militar, con un recorrido demasiado costero a lo largo de la penísula de Barbanza. - situar Brigantium en A Coruña a 98 km de Lugo, cuando el itinerario proporciona una distancia de 51 km. - no contemplar las rutas naturales de tránsito.


 - unir linealmente restos arqueológicos, que muchas veces generan itinerarios incompatibles con las características geográficas y topográficas de la zona, o las capacidades técnicas de la época.


Si nos hacemos eco de las características generales de las vías romanas, tales como son la rectitud que resulta de unir enclaves en la distancia por el camino mas corto a través de largas alineaciones y haciendo caso omiso de núcleos poblacionales intermedios. De su gusto por ascender a través de las medias laderas hasta las penillanuras mas fácilmente transitables y aplicamos estas carácterísticas, al trazado atribuido actualmente a la vía per loca marítima en territorio de la provincia de A Coruña, nos encontramos con que a duras penas puede, con su actual diseño, cumplir con alguno de los requisitos básicos exigibles a toda vía romana de carácter principal.


Todos estos motivos nos llevan hacia la búsqueda de un itinerario alternativo al expuesto fundamentado en la existencia de unas rutas naturales de tránsito que se articulan jerarquicamente, y que permiten trazar un recorrido principal a lo largo de la depresión meridiana y las tierras de Laracha, Cerceda, Mesía y Curtis donde se ubicarían las mansiones, y a partir del cual sería posible trazar los ramales secundarios.


2. MANSIONES DE LA VIA XX


Como señala el Itinerario Antonino las mansiones de la vía per loca marítima se extienden entre las capitales conventuales de Braga, Lugo y Astorga haciendo las mismas mansiones que la XIX hasta AQUIS CELENIS.


A partir de aquí se separarían una por la depresión meridiana, otra pensamos paralela a la cuenca sur del río Ulla hasta Lugo. VICUS CAPORUM Esta es la primera mansión que señala el Itinerio Antonino tras su referencia a AQUIS CELENIS.


Tradicionalmente se ha situado en el Castro de Baroña, Porto do Son, presentando este trazado una serie de inconvenientes.


En primer lugar obliga a una vía principal a realizar un largo recorrido por la península del Barbanza para llegar a un pequeño castro marítimo. Esta hipótesis expuesta por Lopez Ferreiro a finales del siglo XIX, permanece aún en vigencia . A Continuación, a la vía, se la hace regresar bordeando la península de Barbanza para hacer, en un lugar incierto de la parroquia de Santa Cristina de Barro la mansión AD DUOS PONTES .


VICUS CAPORUM


La mansión VICO SPACORUM del Itinerario Antonino hace referencia a un Vicus, es decir, a una forma de poblamiento de origen prerromano , y a un pueblo, el de los Caporos , que habitaba el territorio comprendido entre el río Sar y Aquis Celenis.


A la mansión VICOS CAPORUM se le atribuyen 195 estadios, equivalentes a 36 km, desde AQUIS CELENIS. Dentro de estos límites, y a la distancia indicada, deberíamos encontrar un punto que, por sus características, pueda encajar dentro de estos parámetros . Dentro de esta hipótesis se opta por el núcleo poblacional de Santiago de Compostela, ya que fué castro prerromano antes de ser asentamiento romano. Momento en el que se adapta lo que hoy es el solar de la catedral para levantar unas termas, de la que apenas se conservan restos del hipocausto. Existe epigrafía votiva y funeraria romana relacionada con este solar, así como también una necrópolis. Es posible que este asentamiento funcionara como vicus viarii pero no de la vía XIX, como se presume normalmente , sino de la vía XX. Pues ya expusimos que la vía XIX, es probable, se adentrara en el territorio en AQUIS CELENIS. Por eso si el viajero, quiere hacer mansión en el interfluvio Ulla -Tambre podría hacerlo en el Vicus de los Caporos, que se situaría a 36 Km de AQUIS CELENIS y a 27,7 de AD DUOS PONTES , y sería señalado con un acusativo en -um, quizás, para indicar que se llegaría a ella a través de una vía secundaria.


La epigrafía que se atribuye al hábitat romano de Santiago es:


1. - Ara votiva de Granito. Pilar del crucero de la catedral de Santiago. I(ovi) O(ptimo) M(aximo) / Flacci- / nius M- / (----)I / e(x) v(oto).


2. - Inscripción funeraria perdida D(is) M(anibus) / Acilia Modesta M(odesti) F(ilia) / Modesto patri pien(tissimo) / h(ic) s(itus) e(st) s(it) t(ibi) t(erra) l(evis).


3. - Inscripción funeraria perdida. Aquilae Modestae / annorum LXX / Senecio Modestus / matri pientissimae / fecit h(ic) s(ita) e(st) s(it) t(ibi) t(erra) / l(evis).


 4. - Placa funeraria de márrmol blanco. D.M.S. / Atia Mo(desta) et At(ius?) / tet(u)lum p( osuerunt) Se / viriae Mo(destae) / nepti s(uae) pi(entissimae) an( orum) XVI / et s(ibi) f( aciendum) c( uraverunt).


 5. - Inscripción funeraria perdida. D(is) M(anibus) s(acrum) / Numerius Vitalionis / Numeriae Vitaliae ux(ori) / b(ene) m(erenti) f(ecit) h(ic) s(ita) e(st) s(it) / t(ibi) t(erra) l(evis).


 6. - Inscripción funeraria perdida. Procula / Camali / f(ilia) C(rovia) an(norum) XXX / h(ic) s(ita) e(st) Se-/ cundus et D-/ ---


AD DUOS PONTES


AD DUOS PONTES es el nombre de la tercera mansion atribuida a la via XX del Itinerario Antonino y tradicionalmente se ha localizado en Santa Cristina de Barro . En el diseño viario que ahora se propone esta mansión debería ser localizada en el lugar en donde el río Tambre que fluye dirección Este - Oeste y hasta entonces encajado en un abrupto valle en V, se abre ahora, a la depresión tectónica meridiana.


El puente se situaría inmediatamente antes de recibir el río Dubra, motivo por el que sería necesario realizar otro puente, para acceder con rapidez a la zona de Negreira, A Baña y Santa Comba. La toponimia nos puede servir como indicador para su exacta ubicación, y es hartoelocuente al informarnos de que, la entidad de población que existe en ese el lugar se denomina Entrepontes. Existen referencias documentales a la presencia de un puente desde la Baja Edad Media.


El puente Portomouro aparece por primera vez, que se sepa, en las fuentes en el siglo XIV, y se sabe cae definitivamente a finales del siglo XVI. En 1626 existen noticias de que un importante Camino Real y Público se cierra dos kilómetros al sur de Portomouro, concretamente en San Mamede de Piñeiro , y del que se comenta: “era camino francés, como ahora es el de la puente Portomouro”.


 Es a mediados del siglo XVI, concretamente en 1564, cuando el deterioro de la puente Portomouro hace, por primera vez, aflorar su fisionomia. No es conocer sin embargo su aspecto lo que más nos interesa, sino, ¿a quién es útil este puente?, ¿qué regiones comunica?, ¿qué caminos lo atraviesan, este puente parece ser instrumento útil para mucha gente y regiones. Su influencia y repercusiones parecen enormes cuando sus vecinos del Xallas y Dubra reclaman: “ Conviene que para se redificar la dicha puente es muy nescesario hacer repartimiento del dinero que para ello ser menester entre los vecinos concejos de las provincias que resçiben aprovechamiento de la dicha puente, que son la ciudad de Santiago, y toda su provincia, donde entran los concejos de la dicha tierra del Xallas y también los puertos y tierras de Soneira e Bergantiños, y toda la dicha provincia de Santiago y la ciudad de Orense, e Tui e sus provincias, e ansí mesmo es nescesario también que el rei nuestro señor de licencia para hacer dicho repartimiento, e que la dicha puente se haga e redifique fuerte e perpetua como antes estaba”. El interior de Galicia lo utiliza. La relación que se establece entre este puente y las ciudades de Santiago, Ourense, y la lejana Tui, viene a demostrar que este puente es pieza clave en el trazado de recorridos a larga distancia realizados a lo largo de la depresión meridiana con anterioridad al año 1592.
El pleito continúa y nos ofrece mas información: “esta puente es muy nescesaria por estar en buen sitio, e cómodo y en un camino real y paso por donde van y vienen de los puertos de Laxe, Muxía, Camariñas, Corme, Malpica, bestias mulares e en especial ganados e pescado para las ferias de la Bañeza y Medina del Campo e de Ríoseco e de Astorga y Benavente”. El denominado camino real que conecta las localidades de Tui y Astorga, utiliza como pieza clave para su tránsito el puente Portomouro, y parece poseer la facultad de conectar dos sectores del occidente de Galicia, el Sur, representado por la villa de Tui, y el norte, donde estarían incluidos muchos de los puertos marítimos de la actual provincia de A Coruña, con, un punto situado al sureste y fuera de la actual Galicia: Astorga.


Del mismo modo que lo haría el diseño de la per loca marítima, realizando dos ejes, uno dirección sur - norte y otro dirección noroeste- sureste.


El testimonio de dos vecinos nos informa de la categoría jurídica del camino que se cierra, al decirnos: “...por el camino de la dehesa de San Mamede que viene de Portocarreiro... el cual camino es público y real, y aunque el dicho Andrés Prego confiesa haber hecho, dice dejar libre el camino, por palabra...fol. 37v. El otro dice así “...el camino era abierto y libre, y por el pasan los sobredichos.. fol.44v.


Este camino y el enclave Portomouro sirve a muchas gentes y lugares a larga distancia, pero si su misión es de largo alcance, pues repercute en todo el reino de Galicia - escepto a Mondoñedo -, por el mero hecho de su existencia, su servicio era también local, al comunicar una y otra orilla del río Tambre. Para hacer honor al nombre de la mansión se hace necesaria la presencia de otro puente.


El segundo sería, el que se conoce como a ponte pequena, y que a pocos metros del de Portomouro cruzaría el río Dubra. Pero podemos preguntarnos, y ¿porqué otro puente?. Este otro puente serviría de acceso rápido a toda la cuenca aurífera del río Xallas. El mero hecho de su existencia, y la presencia cercana de una mansión, podría explicar la gran actividad epigráfica romana de la comarca de Barcala. El trazado de una vía secundaria Portomouro - Santa Comba facilitaría el acceso Sur a la cuenca auríafera de Brandomil.


GLANDIMIRO


La mansión GLANDIMIRO tradicionalmente ha sido ubicada en Brandomil, donde existen unas minas de oro, y abundantes restos, que corroboran su explotación en época romana. Este hecho lleva a diferentes autores a ubicar aquí la mansión, alejándola por segunda vez y en enorme medida de la depresión meridiana . Se hace seguir la vía, hasta la laguna de Alcaián, donde se ubicaría ATRICONDO.


Desde Atricondo se hace continuar hasta la ciudad de A Coruña, donde se sitúa la mansión BRIGANTIUM. A partir de aquí la hipótesis tradicional pierde consistencia pues el Itinerario Antonino, principal fuente para el estudio de esta vía, señala 52 km a Lugo, cuando en la realidad existen entre las dos localidades 98 km.


Desde 1997 sabemos que en 1716 y 1763 se expolia una mámoa en San Xoán de Carballo que saca a la luz una arqueta antigua de donde manó agua caliente En 1777 se establece una fuerte querella por la posesión del terreno denominado agra das caldas. El juez determinó realizar un peritaje para lo que llamó a tres expertos, y concluye realizar en 1777 lo que sería la primera excavación arqueológica realizada en Galicia, de la que se hizo un pormenorizado levantamiento planimétrico.


Dirigida por don Miguel Ferro Caaveiro, se procede al levantamiento de materiales propios de un derrumbe, que dejan al descubierto los cimientos de una terma axial simple, dotada de caldarium, tepidarium y frigidarium.


Adosadas en forma paralela a estas tres estancias dispuestas en forma lineal, se encontraría un amplio espacio abovedado de al menos 66 m2 cuadrados de superficie, ocupado por una piscina de tres gradas . Al lado izquierdo hay una estancia alargada, probablemente apoditheria, que muestra en su pared derecha contrafuertes disponiendo los lóculi característicos de las termas provinciales de Campania e Hispania de finales del siglo I e inspiradas en las termas estabianas de Pompeya.


Quizás, por ello, pudiéramos datar su construcción en época flavia, dentro del periodo álgido de construcciones de termas romanas en la península Ibérica, igual que la similar piscina de la fase P2 de Sao Pedro do Sul. Estas instalaciones servirían de infraestructura termal de GLANDIMIRO última de la serie de mansiones estribadas en la depresión meridiana.


En Carballo salida de un corredor natural, y a su vez encrucijada distribuidora de los caminos de las comarcas de Xallas, Soneira y Bergantiños, se localizaría esta mansión situada a 33 km de Portomouro, igual que la que señala el itinerario desde la anterior mansión de AD DUOS PONTES


 ATRICONDO


 La mansión ATRICONDO estaría comprendida en los vértices del triángulo conformado por las poblaciones de Mesón do Vento, Bruma y Castromaior. Este espacio es punto de confluencia de tres líneas naturales de tránsito dos paralelas dirección N - S y otra dirección O - E por donde discurriría transversalmente el camino romano en dirección a cidadela.


BRIGANTIUM


Las fuentes clásicas hablan de una ciudad llamada Brigantia y tambien de un faro. La mansión BRIGANTIUM del Itinerario Antonino ha sido tradicionalmente asimilada a la ciudad de A Coruña desde el inicio de los estudios de la historia antigua de Galicia realizados por el padre Flórez en el siglo XVIII, y desde que José Cornide configuró el mapa corográfico de la antigua Galicia en 1790. La existencia de un importante conjunto epigráfico romano en esta ciudad y la presencia de un faro en sus orígenes romano apuntaron en esa dirección.


Aunque no existen pruebas definitivas para su exacta ubicación la corriente historiográfica , pocas veces ha dudado en situar en A Coruña a la ciudad romana. Esta afirmación entra sin embargo en contradicción con dos de sus fuentes: una el Itinerario Antonino, que atribuye desde la mansión viaria BRIGANTIUM a la capital del convento lucense, la mitad de kilómetros de los que existen en realidad entre A Coruña y Lugo; otra la Notitia Dignitatum que relaciona Brigantia a la unidad militar Cohors I Celtiberorum.


La ambigüedad de las sucintas fuentes clásicas que hacen referencia a esta ciudad, no permiten fijar inequivocamente este famoso enclave del noroeste hispánico. Es necesario reclamar mas fuentes para recabar mas información, ya que existen documentos de los siglos X y XI compendiados en el Tumbo de Sobrado que hacen referencia a un valle Faro Bregancio y a un Farum precantium de las que se puede extraer información de carácter general como la existencia de un amplio territorio brigantino, y dentro de él, otro denominado Faro que parece abarcar un área mas reducida.


En el año 991 Bermudo II dona a la tierra de Santiago la “comissio” de Farum Pregantium. En el texto se menciona una torre construida por “los antiguos” denominada farum precantium, el texto dice: “Adicimus etian a parte maris océanis, pinnam fabricatam ab antiquis homínibus, farum precantium,” se añade mas adelante “Adicimus adhuc civitatem ab antiquis fabricatam per suos términos, non procul ab ipso faro, etiam et casatas ingenuatizas”.


Este texto menciona una civitas construida por los antiguos dentro de los términos del condado de faro del siglo X cuyo territorio se conoce con el nombre de Commisso de Faro . Se añade que esta civitas antigua está “no lejos“ del faro. Es decir faro y ciudad estaban dentro de las misma commiso y a una cierta distancia no concretada en el texto. La mención a las casatas ingenuatizas puede hacer mención a las villas dispersas en el territorio fero que se extiende entre faro y ciudad de Brigantium.


Todas estas fuentes siguen sin servir para fijar inequivocamente la ciudad y mansión Brigantium. La ciudad construida por los antiguos pervive según el documento de Bermudo II en en el siglo XI aunque haya perdido su nombre. Ahora solamente es la civitas sin nombre situada dentro del territorio de Faro. Donde sí se conserva el apelativo Brigantium es en el faro, circunstancia que no deja lugar a dudas a cerca de la vinculación entre Faro y ciudad romana. La primera mención segura en las fuentes a la ciudad de Crunia o Cruña, se realiza en el Codex Calixtinus compilado en el siglo XII, y que dice que Carlomagno habría conquistado entre otras las ciudades de Compostela y Crunia. Barreiro sostiene, apoyado en estos documentos, que el primer intento de repoblación de A Coruña se realizaría en la segunda mitad del siglo XII entre los años 1164 - 1166.


 La segunda mención que aprece en las fuentes a esta ciudad es en el denominadp “foro dos cregos” o privilegio de Fernando II, concedido a esta ciudad, por este rey en el año 1180. Todo este razonamiento sugiere una Crunia, iuxta faro, repoblada en el siglo XII, bien situada en un gran puerto y en tierra de realengo


 No se han encontrado en A Coruña restos atribuibles a época prerromana, mas que en dos tres castros de sus alrededores. Curiosamente tampoco se ha encontrado evidencias arqueológicas atribuibles a esta ciudad romana que parece subsitir todavía en el siglo XI. Es cierto que existe un conjunto epigráfico de calidad vinculado a personal muy romanizado y un faro romano.


Tampoco se ha encontrado vestigio alguno que la relacione con la Cohors I Celtiberorum que sí parece haber estado acantonada en Brigantia. Según esta hipótesis la ciudad de Brigantia daría nombre a la comarca brigantina, la misma que andando el tiempo tomaría el nombre de Faro, y se que localizaría en Cidadela según esta hipótesis.


Este topónimo hace referencia a una ciudad, quizás venida a menos, con el paso del tiempo. Este lugar fué campamento romano de la C.I.C. entre el siglo II y IV, lugar donde al calor del campamento la canabae iría consolidando con el paso del tiempo un núcleo de suficiente entidad como para ser denominada por las fuentes clásicas y medievales como ciudad.


El nacimiento de la ciudad se produciría no como una creación ex nuovo de época flavia, sino como proceso natural, estudiado en otros lugares, de evolución desde campamento a núcleo urbano romano. Campamento y ciudad serían dotadas de un faro ubicado en un lugar óptimo para divisar el mar y cercano al puerto de A Coruña. De este modo campamento, puerto, y faro estarían en estrecha relación e intimamente ligados por medio de caminos.


Esta propuesta alejaría a la hipotética ciudad de la costa, tan vulnerable, y la llevaría a una zona de meseta resguarda y estratégica desde el punto de vista militar. Esta posibilidad permite quizás mejor armonizar las diversas fuentes que existen para el estudio y localización de esta ciudad romana.


A 44,4 km. de la mansión ATRICONDO, se establecería la mansión BRIGANTIUM situada como indica el itinerario Antonino a unos 50 km de Lugo, desapareciendo de este modo el problema de la falta de millas que resulta de situar Brigantium en A Coruña. Basta recordar las marcas que la CIC realizó en sus tégulas, y la aparición de epigrafía , para no dejar lugar a dudas acerca la vinculación, de este campamento romano la unidad militar que se retira de Brigantia a Iulióbriga entorno al siglo IV d.c.


1.- Ara votiva de granito. Santa Mª de Cidadella. Fortu / nae Val(erius) / Lupus opt(io) / v(otum) s(olvit) l(ibens) m(erito).


2. - Ara votiva de granito. Santa Mª de Cidadella. RO sig(nifer) c(ohortis) I C(eltiberorum) / l(ibens) a(nimo)


 3. -Placa de granito. Santa Mª de Cidadella. Caecil io Se- / vero?--- Q(uintus) Coe- /lius--- et Q(uintus) Ce-/ ionius?--- I c(o) hor(s o - tis) / C(eltiberorum).


 4.- Estela funeraria de granito. Santa Mª de Cidadella. D(is) M(anibus) s(acrum) / Iulio seve- / riano anno( rum) XLVII memo- / riam posuit coniugi Ka - / risimo Pl- / acidia Lupa defuncto in valle Mini.


5.-Placa funeraria de granito. Santa Mª de Cidadella. D(is) M(anibus) S(acrum) / Val( erio) Ante- / roti ann( orum) XXV fa( ciendum) cu( ravit) / I(ulia) Apronian(a) / coniugi c- arissimo.


6. -Estela funeraria de Granito. Santa Mª de Cidadella. D(is) M(anibus) s(acrum) / Severae Vale- / ntini (filiae) an(norum) LX / posuit Lucila / Ebura heres.


 7 -Placa funeraria de granito: (---)marito.


 8. -Ara votiva de granito. San Pedro de Présaras .Vilasantar. Rebur- / rius Ter- / tius Ny- mfis ex / voto.


PORMENORES DE LA VÍA ROMANA


 1. interfluvio Ulla - Tambre


Si la vía principal, toma como referencia la depresión meridiana, deberíamos encontrar rastros de su paso, por pocos, o desdibujados que estos fueran. Hai que hacer sentir, que el territorio que estamos apunto de explorar, formó parte inseparable de la Terra de Santiago, desde el momento en que se descubrió el cuerpo de Santiago, en el año 813.


Existió voluntad real por parte de la corte asturiana, de dotar al recién nacido señorío espiritual de Santiago de su homólogo terrenal. Para conseguirlo se concedieron tres privilegios - llamados de las millas - que le van a permitir constituir su máxima expansión territorial en el año 915.


El nacimiento y expansión del señorío de Santiago se hace a costa del territorio comprendido en el interfluvio de los ríos Ulla y Tambre. El fenómeno jacobeo que todos conocemos, no había hecho mas que comenzar, condición por la cual, el núcleo de Santiago, se convirtió en foco de atracción espiritual, y también viaria, en el norte de Hispania. A consecuencia de lo que se convertiría, en agente distorsionador, de la red de caminos preexistente en la zona, y perturbador de su estudio viario con anterioridad al año 813.


La porción de interfluvio Ulla-Tambre comprendido en los límites de la depresión meridiana, se extiende de Sur a Norte, a través de los concellos de Padrón, Rois, Teo, Brión y Ames, por donde discurre el río Sar. La vía romana debería discurrir por este valle, Desde esta encrucijada y tomando como referencia en el labio occidental, las torres de Altamira, cruzaría el valle en dirección sureste-noroeste, y bordeando el castro Lupario, cruzaría el río Sar en Chave de Ponte, dirigiéndose a Brión y Portomouro. Es decir se afrontaría el sector realizando un recorrido en zig - zag basculante entre Pontevea, Brión y Portomouro. En todo este sector destacarían como núcleos poblacionales, Padrón-Iria, Castro Lupario y Santiago.


Los lugares por los que pasaría la vía principal, en el camino comprendido en el interfluvio Ulla-Tambre, serían: Pontevea, San Cristobal de Reis, Vilela, Fornelos, Bouñón, Aido, Paraxó, Espasende, y Santa Mª de Luou. Desde Santa Mª de Luou, seguiría por Cornide , Vilar de Francos , Rúa de Francos , Ponte Paradela, Castro Lupario , Xinzo , Chave de Ponte: donde se cruzaría el río Sar, Chave de Carballo, Sabaxáns, Vidaloiso: cerca de Bugallido , Bastavales : donde está la pequeña capilla de San Salvador del siglo XVIII, Vidaloíso, Cirro , Perros, Estrar, Algueidón, Castrigo, Pousada , Augapesada , Santo Tomé de Ames , Pedrouzos, Vilar , Barouta , Mámoa, San Cristobo de Tapia , San Mamede de Piñeiro , Vilaverde, Fernande, Balindo, y el enclave Entrepontes - Portomouro.


 Se documenta la existencia de una vía pública a Bergantiños , así como una pública vereda , y otra recta estrata , que, desde el cruce del río Tambre, ascendía a San Cristóbal de Portomouro, y dirigiéndose por San Pedro de Vilariño, Padrón, Santiago de Buxán, San Vicente de Niveiro, San Cristóbal de Erviñou, Santa María de Arabexo, y Santa Maríña de Anxeriz, recorría el Val do Dubra desde lo alto, dominándolo visualmente.


 Desde Anxeriz, divisoria de los ríos Dubra y Anllóns seguía por Pispieiro, Alborís, Portocovo, y Meixónfrío , Continúa por Entrecruces y Santa María de Rus hasta la vila de Carballo . Cruzaría el río Anllóns, y entre éste, y su afluente rego da Balsa, se haría la mansión GLANDIMIRO


 b. Interfluvio Tambre - Mero, y mandeo


Una vez abandonada la depresión meridiana se utilizaría la divisoria de aguas, límite de la Galicia noroccidental por el Sur, para llegar a As Pías, en unos 70 km de recorrido, a través de una ruta natural de comunicación, que facilitaría nuevamente el diseño de una vía romana, mediante el tendido de una línea recta. Si la trazáramos, entre Carballo y Lugo, observaríamos que sus trayectorias apenas se desvian.


Si la siguiéramos hasta recorrer 32, 5 km, nos detendríamos en la zona de Mesón do Vento. Aunque las referencias toponímicas al camino son claras, no existen vestigios arqueológicos de suficiente entidad como para situar inequivocamente la mansión ATRICONDO, aunque sí existen, indicadores del paso del camino romano, que lo van perfilando.


Desde Carballo la vía seguiría unos kilómetros al norte por los lugares de Bértoa y Laracha, donde definitivamente tomaría dirección Sureste recogiendo el miliario de Santiago de Vilaño, y seguiría por Coiro , a San Pedro de Soandres , y pasando por San Martiño de Cerceda , Rúa, Lousada, llegaría a Mesón do Vento , donde muy cerca se localizaría la mansión ATRICONDO.


Seguiría por Hospital de Bruma , Adrán, San Martiño de Visantoña, San Cristóbo de Mesía, San Martiño de Cabrui, Santa Mª de Lourdes, Santaia de Curtis , Gorxá, Portolamoso, Villasanti , Quintanas , poblaciónes que tendría que recorrer antes de llegar a Santa Mª de Cidadela donde estaría la mansión BRIGANTIUM.


La vía desde Cidadela seguíría por el lugar de Torre, y pasando por la ermita de San Roque, llegaría a San Andrés de Roade, y finalmente por Vilasuso y Vilariño llagaría a el Marco de As Pías, límite de las provincias de A Coruña y Lugo, y fín de este trabajo. Desde aquí, iría recta a Friol, donde estaría la mansión CARANICO, y saldría por Santa Eulalia de Devesa donde muy cerca apareció un miliario, dedicado a Heliogábalo, fechado en el año 218 - 222, y que señala XI millas a LUCUS AUGUSTI . Seguiría por San Pedro de Vialbite, y San Martiño de Hombreiro, cruzando el Río Miño en Ponte Ombreiro, y así llegaría a Lugo


3. PUERTOS MARITIMOS Y VIAS SECUNDARIAS


 Santa Marta, Cedeira, Pontedeume, Mugardos, A Coruña, Malpica, Laxe, Camariñas, Muxía, Fisterra, Corcubión, Muros, Noia, Porto do Son, Ribeira, Boiro, Rianxo e Iria son puertos de la provincia de A Coruña. Si la vía romana principal recorre la fachada atlántica de Galicia por su límite interior, debería existir una forma de llegar al mar desde allí.


A estos puertos pesqueros que acabamos de enumerar vendría a morir todo el sistema viario secundario natural del litoral occidental y noroccidental de la provincia de A Coruña. Una vez más las líneas divisorias van a permitir el acercamiento a la costa a través de su altiplanicie en un primer momento, para producirse en un segundo el recorrido de su serpenteante litoral, el que colmado de cabos y penínsulas configura amplias rías con sus consiguientes embocaduras, y que necesitan de una infraestructura viaria bastante mas compleja.


Existen villas e industria salazonera de época romana dispersas en el litoral gallego. Diversidad de materia prima, así como productos elaborados, debían salir fuera de la Gallaecia desde estos enclaves. Lo que nos interesa saber es cual es el canal, es decir, la manera de exportar, y transportar esa mercancía.


Necesitamos saber cuales son esas líneas divisorias de agua y, cómo y donde contactan con la ruta de desplazamiento principal, es decir, con la depresión meridiana desde Braga a Carballo, y con la divisoria del Golfo Ártabro desde Carballo al marco de As pías.


Se trataría de averiguar en que lugares, de la vía principal, parten las vías secundarias hasta morir en el mar, seguir su recorrido y ver como encajan, concebida la hipótesis de este modo, los diversos restos arqueológicos, y epigráficos de la provincia de A Coruña.


Tendríamos como cruces naturales en la depresión meridiana:


 A. Iria-Padrón


La mansión Pria aparece en la vía XIX del Itinerario Antonino tras la mansión AQUIS CELENIS y tradicionalmente ha sido identificada con el lugar de Iria.


Su ubicación geográfica, muy cercana a Padrón, y a una zona de fricción de rutas fluviales, marítimas y terrestres lo convierten en enclave del sistema de comunicaciones natural y posiblemente también romano.


Fluviales, porque el río Ulla es ancho y navegable hasta Pontecesures; terrestres al establecerse en la depresión meridiana; marítimas al fundirse ría y río en su embocadura.


Si ningún factor alterara estas tres constantes quasi podría asimilarse la mansión Pria al lugar de Iria, las similitudes fonéticas son sugerentes, aunque esta identificación siempre haya tenido sus detractores. Debemos presumir que Iria existió en época romana la cuestión principal sería determinar que vías terrestres la comunicaban, cuestión que será tratada en un apartado posterior.


 El conjunto epigráfico atribuido a este núcleo romano se compone de:


 1. Ara votiva de granito Nept- (uno) for(o) i (ri) / e (n) ses / d(e) s( uo) p( osuerunt)


2. Estela funeraria perdida Cambavius / Corali F(ilius) / SENA For(o) irie(n)sis / annorum L / h(ic) s(itus) e(st)/ s(it) t(ibi) t(erra) l(evis)


3. Estela funeraria de Granito D(is) M(anibus) s(acrum) / Cor/(nelio) Ch-/ resimo an(orum) p(lus) m(inus)/ LIulia/ Valentil(l)- / a c(oniugi) p(iisimo) p(osuit).


4. Inscripción perdida: FL.TERTULIA. ME / SAN FL F MARITO


 5. Estela funeraria de granito D(is>) M(anibus) S(acrum) / Iulia ma(ter) / filio pi(issimo)/ Na (e) violo/ non libe(ns) / an(n) or(um)/ XIII.


6. Estela Funeraria de granito D(is) M(anibus) S(acrum) / Secun/dianus/ Secundi (filius)/ an(norum) LVIII/ H(ic) s(itus) e(st) Fla/ ccinius) Secund- /u(s)/-----. D(is) M(anibus) S(acrum) / posui(t)/ VCII / DACI / VO-----.


 En Santa María de Luou se produciría el contacto vía secundaria, que procedente del Barbanza sur pasaría por Iria, y vía principal.


B. Santo Tomé de Ames - Ribeira.


 En el lugar de Mámoa, límite de las parroquias de Santo Tomé de Ames y San Cristobo de Tapia confluye la divisoria de la península de Barbanza que desde Ribeira se extiende hasta la depresión meridiana. En el muy próximo lugar de Vilar (Ames), en plena depresión meridiana, apareció un ara votiva dedicada a Pietas por un soldado de la Legio VII Gemina.


La península del Barbanza posee también un importante conjunto epigráfico constituido por tres aras votivas y cuatro estelas funerarias, así como la villa romana de Portosín. El acceso a esta península se haría con probabilidad a través de un camino de penillanura a lo largo y desde el cual se accedería a la costa a a través de los interfluvios.


 1. - Ara votiva de granito. Vilar, Ames. Pietati / Iunius / flaccus / veteranu(s) / legionis VII G (eminae) / v(otum), s(olvit), l(ivens), m(erito).


2. -Estela funeraria de Granito. Barro, Noia. Dis M(anibus) / Mo(numentum) po( suit) / Flori / na m( atri).


3. - Ara votiva de granito. San Pedro de Baroña, Porto do Son. Dian( a)e / Venat / rici ar( am) / po( suerunt) Ur( sus) / et Faus- / tinus / ex pr(aecepto) / Victori- / s pro s- / a( alute) sua.


4. - Ara votiva de granito. Monte Dordo, Porto do Son. Au- / su( a) Ruf( i) / na d(e) An / ufeson(-) / a(ram p(osuit).


 5. - Placa funeraria, Queiruga, Porto do Son. C( aius) Attius Attianus / Rufinus Seilienses / ann(orum) XXII h( ic), s( itus) e(st) Attius Rufus et Sa / binula mater fec( erunt).


 6. Estela funeraria de granito. Santa Mª de Olveira, Ribeira. D(is) M(anibus) tit / ul(um) ARE / M pos(uit) / A V T.


 7. Estela funeraria. Bretal, Santa María de Olveira, Ribeira. -perdida- C. Santa María de Anxeríz: Es un punto clave para el tránsito natural, pues, aquí confluyen varias divisorias de aguas con diversas direcciones que aveces se bifurcan permitiendo la cobertura de sectores de territorio mas amplios.


 C.1. Anxeriz - Laxe:


 La primera, es la que en dirección oeste, se dirige a Laxe, donde se localizó la inscripción votiva de Santa María Serantes. Al otro lado de la divisoria se encontró, en Tines, la estela funeraria de Vimianzo. Esta divisoria recogería a su paso el ara votiva de Torres de Nogueira.


1. - Ara votiva de granito, Torres de Nogueira, Coristanco. Coso / Oenae- / go / G( aius) Iul( ius) / Nepos / ex vot( o).


2. -Inscripción votiva, Santa María de Serantes, Laxe. Coso / Calaeu- / nio P(---) S(---) e(x) v(oto).


3. Estela funeraria. Tines, Vimianzo. Victori / nus in pace / annoru- /m CXX


C.2. Anxeriz - Fisterra :


Desde Anxeriz, discurriendo por la cabecera del río Xallas, recogería las estelas funerarias de Vilamaior, Castriz, Santa Sabina, Cícere, y Brandomil, donde la divisoria se bifurca, dirigiéndose una a Moraime donde se localiza una villa romana, y otra a Fisterra donde se encontró un ara votiva. En las estribaciones de esta divisoria se encontraría la encrucijada de caminos de Santa Comba donde se ha localizado un miliario y una estela funeraria.


A este lugar llegarían los caminos de Moraime, Fisterra, Outes, Portomouro y Anxeriz.


1. Estela Funeraria. Santa María de Vilamaior, Santa Comba. D(is) M( anibus) s(acrum) / M(---) Firm- / LX P( osuit) M(---) / Creticus.


2. Estela funeraria. Boimente, Castriz, Santa Comba. D( is) M( anibus) s( acrum) / Saturn / ina an- n(n) orum / XXXVI.


3. Estela funeraria de granito. Santa Sabina, Busto, Santa Comba. D(is) M(anibus) s(acrum) / Marcius Faus( tus) / an( norum) LXVII et / Cant( ia) Karia / an( norum) LV Ant( onius) / Modestus / parentibus / pientíssimus.


4. Estela funeraria de Granito. Cícere, Santa Comba. Caeleo Cadro- / iolonis f( ilius) Cilen- / us (castello) Berisamo / an( norum) LX et Caesa- / rus Caelonis / f( ilius) an(norum) XV / h(ic) s(iti) s(unt).


 5. Estela funeraria de Santa Comba. M(onumentum) / Appius G- / emellus / anno( rum) LX / H(ic) s( itus) est fac( iendum) / curavit S(---) Fe- / sta m( arito) suo / et F( illi) Ap( pius) Flacc- / us Ap( pi-) Gemel(l-).


6. Ara votiva de granito. Brandomil, Zas. Coso M(arcus) / Vegetia /nus Fus- / cus v( otum) s( olvit).


 7. Ara votiva de granito. Brandomil, Zas. Fortun- /ae M( arcus) Se(---) / Agaton / ex v( oto).


 8. Ara votiva de granito. Brandomil, Zas. Laribus /Vialibus /Denton- / ius Vere- /cundus / v (otum) s( olvit) l( ibens) a(nimo).


9. Inscripción funeraria. Brandomil, Zas. D( is) M( anibus) s( acrum) Fabricius / Saturninus / an( norum) XV hic s( itus) est.


10. Placa funeraria de granito. Brandomil, Zas. D( is) M( anibus) S( acrum) / Domit ( i) a( e) / Pus( i) nca(e) / an( orum) XXX / Val(erius) Daduc- / hus ux( ori) me( ritissimae).


11. Estela funeraria de granito. Brandomil, Zas. Di( s) M( anibus) s( acrum) / p( osuit) M( ater?) - /na Ma / ximo a- /nnoru- / m LIII.


12. Ara votiva de granito. Sardiñeiro, Fisterra. Matri de- / um s(acrum) / et Val(---) e(x) / voto.


C.3. Anxeriz - Negreira.


 Una nueva divisoria de agua surge desde Anxeriz y se dirige hacia el Sur, paralela a la cuenca oeste del río Dubra. En la zona de Logrosa, Negreira y A Baña, se registran seis estelas funerarias y dos aras votivas de las cuales dos están dedicadas a Coso y una Júpiter. Toda este franja de territorio sería accesible tanto desde aquí, como a través del puente portomouro, cuya proximidad podría explicar la alta actividad epigráfica del conjunto de Logrosa-Negreira constituido por tres aras votivas y dos estelas funerarias, y Lañas, donde se concentrarían tres estelas funerarias. Finalmente, a escasos kilómetros de Portomouro se localizaría la estela funeraria de Troitosende.


 1. Ara votiva de granito. Santa Eulalia de Logrosa. Coso do- / mino Ae - / b(ura) Ati (filia) Cil(ena) / ex vo- / to p( osuit).


2. Ara votiva de granito. Santa Eulalia de Logrosa. I( ovi) O( ptimo) M(aximo) / a(ram) p( osuit) s(ua) p( ecunia) / S(---) M(---).


3. Ara votiva de granito. Santa Eulalia de Logrosa. Iovi / Op (timo) Ma( ximo) / Ma(---).


 4. Estela funeraria de Granito. Santa Eulalia de Logrosa. D(is) M(ani) b(us) / Aureli(us) / Aurel- / ianus / ann / orum / XXXVI.


5. Fragmento de Inscripción perdido. Vilachán, Negreira (---) AS / (---) SA / (---) NO / (---) M / (---).


 6. Placa funeraria de granito. O Castro, Santa Eulalia de Lañas, Negreira. M(arcus) Quin(tius) / Doq (virus) ann(orum) / LXX h(ic) s(itus) est s(it) / t(ibi) t(erra) l(evis)C(aius) Q(uintus).


7. Placa funeraria de Granito. O Castro, Santa Eulalia de Lañas, A Baña. Ma(---) Carae / f( ili) an(norum) XIV H(ic) s(it) / est s(it) t(ibi) t(erra) le(vis) / C(---) / Luc(i) us f(ecit).


8. Estela funeraria de granito. Santa Eulalia de Lañas, A Baña. D(is) Ma( nibus) / Fe .


 9. Estela de granito. Vilacoba, Troitosende, A Baña. DI(s) M(anibus) s( acrum) / Pos( u)i(t) Co(---) / Fronto(ni) / an( norum) XXX- / XIIII


 C.4. Anxeriz- Outes.


Desde el mismo interfluvio que lleva a A Baña, se bifurca otro hasta a Serra de Outes, donde se encontrarían los epígrafes funerarios de Chacín, Entíns y Cando.


 1. Estela funeraria de granito. Chacín, Pino do val. D(is) Ma( nibus) / Aure- / lian( u) s / an(n)o(rum)


2. Estela votiva de granito, San Ourente de Entíns, Outes. XVI / CTOR / ARAM / VICTO / PRVO


 3. Estela funeraria de granito. San Tirso de Cando, Outes. D(is M(anibus) ti(tulum) pos( uit) / Victoria- /n(n)o(rum) LXV / Faustina p (atri).


D . San Xoán de Carballo.


Unos kilómetros al norte del lugar donde se establece GLANDIMIRO, en Laracha, surge una divisoria de aguas que pasa por Buño, y desde aqui llega a Cores, donde aparecieron dos aras votivas, cerca de Malpica.


1 Ara votiva de granito. Cores, Ponteceso. I(ovi) O(ptimo) M(aximo) / (castelum) Au / iliob- / ris pr(o) s(alute).


2. Ara votiva de granito. Cores, Ponteceso. Genio / Caste- / lli Bl / oena / Sabin- / i (filia) v (otum) l(ibens) s(olvit).


E.San Martiño de Cerceda


Existen tres zonas de fricción entre la divisoria del Golfo Artabro y otras divisorias de carácter secundario que se dirigen al mar: La que desde San Martiño de Cerceda llega a A Coruña, y la que desde Curtis- estación, llega a Temple y Meirás. La tercera es la que parte de marco das pías hasta Pontedeume.


En San Martiño de Cerceda se configura un interfluvio entre los ríos Arteixo, Anllons y Mero que proviniente de Mesón do vento llega a la ciudad de A Coruña ,en donde se han localizado ocho inscripciones de las cuales tres son votivas, tres funerarias y dos imperiales. El camino, propiamente dicho, que parte de Mesón do Vento, iría a media ladera, y no por su cresta, para llegar a Coruña, quizás, por el camino que el padre Sarmiento realizaba en el siglo XVIII, localizado mas al oeste de la actual carretera nacional 550 , que pasaría por San Román das Encrobas, San Andrés de Meirama, San Pedro de Ledoño, San Esteban de Culleredo, A Hermida Vilaboa y Cordeda , y al faro romano de A Coruña


En Coruña, su puerto y su faro manifiestan además una estrecha relación viaria con el campamento romano de Cidadela..


Otra vía romana llegaría al lado derecho de la desembocadura del río Mero, a Temple, procedente de Betanzos y Cidadela, apoyada en la divisoria que se extiende desde Santa María de Lourdes y Curtis - estación, a Temple y Meirás .


 1. Inscripción votiva. Torre de Hércules. Marti / Aug( usto) sacr( um) / G( aius) Sevius / Lupus / architectus / Aeminiensis Lusitanus ex vo( to).


2. Ara votiva de granito. Iglesia de Santiago. Fort- / unae / Iulius / Plato / ex vo( to)


3. Ara votiva de granito. Iglesia de Santiago. Neptuno / sacru m / pro salute / Augustor( um) / nostror( um) / Glaucus / Caesar( um) n( ostrorum) / s(ervus) titul (um) ex voto.


4. Pedestal de granito. Iglesia de Santiago. Imp( eratori) Caesari / M( arco) Aurelio / Antonino / Aug( usto) / Reginus verna / Augustorum / ex actor ex voto.


5. Pedestal de granito. Iglesia de Santiago. Imp( eratori) Caesari / L( ucio) Aurelio Vero / Augusto / Reginus verna / Augustorum / ex actor ex voto.


 6. Placa funeraria de granito. Paseo da dársena. D( is) M( anibus) G (aio) Arruntio Sere- / no an( norum) LX Flaccini- / a Severa marito pientíssimo.


 7. Placa funeraria de granito. Muralla de A Coruña D( is) M( anibus) s( acrum) / Maternae / Patruini (filiae) an( norum) / LII Maternus / et valentina m( atri) / h( ic) s( ita) e( st).


 8. Placa funeraria de granito. Capilla del Hospital militar. Aretis f( ili) / an( orum)n LXXX / h( ic) s( it) est.


F. Santa María de Lourdes


Desde Curtis y Teixeiro sale un camino natural, de caracter secundario con respecto a la vía principal, que pasaría por San Mamede de Bragad, San Pedro de Filgueira da Barranca, Santa Cruz de Mondoi, Betanzos y Meirás, y que recogería los epígrafes de Aranga, Oza de los Ríos, y Betanzos, bifurcándose posteriormente hacia Temple y Meirás, donde se han encontrado sendas estelas funerarias.


Entre esta vía secundaria, y la anterior, que partiría de San Martiño de Cerceda, quedaría enmarcado el valle fluvial del río Mero.


1. Ara Votiva. San Vicente de Fervenzas, Aranga. R(ufius) Bassi / anus v- otum Iovi / l( ibens) a( nimo) s( olvit).


2. Estela funeraria de granito. Mazarelas, Oza de los Ríos. D( is) M( anibus) s( acrum) / Primiano / Vitales an( norum) / LXXV tetulu( m) (sic) / filio suo feci(t).


3. Ara votiva de granito. San Paio de Vilacoba. Betanzos. I( ovi) --- / A --- / PE ex / voto


 4. Inscripción funeraria perdida. Santa Mª del Temple. D( is) M( anibus) s( acrum) C( aio) Iul( io) Severo / an( orum) XLVII / Iulia Severa / marito / pientíssimo.


 5. Ara votiva de granito. San Martín de Meirás, Sada. Coso V- / davini- / ago / Q( uintus) V( ---) C( ---) / ex voto.


G. Cidadela-As pías Un último camino natural saldría del marco de as pías, y llegaría a Pontedeume y Mugardos donde se localizan las villas romanas de Noville y Centroña y la estela funeraria de San Pedro de Vilar.


1. Estela funeraria. San Pedro de Vilar, Pontedeume. D(is) M(anibus) S(acrum) / Apro / ann- / orum


 4. LA VIA XIX Y LA VÍA IRIA- SOBRADO


 Las vías XIX y XX se caracterizan por tener, según el Itinerario Antonino, gran parte de su trazado común realizando las mismas mansiones entre BRÁCARA AUGUSTA, punto de partida y la mansión AQUIS CELENIS.


Esto es lo que señala el Itinerario Antonino. Según él, una de las vías se encargaría de comunicar el extenso sector marítimo de Gallaecia, mientras la otra, en contraposición a la primera y a tenor del número de millas que se señalan a LUCUS AUGUSTI, tomaría un camino mucho mas directo. Al tramo viario comprendido entre las localidades de Caldas de Reis y Lugo le corresponden las mansiones de PRIA, ASSECONIA, BREVIS, MARCIE y LUCUS AUGUSTI.


Tradicionalmente se considera a la vía XIX como aquella que desde la mansión AQUIS CELENIS sube por la depresión meridiana, atraviesa el río Ulla en Pontecesures y establece su mansión PRIA en Iria. Esta hipótesis surge por el empeño, de la mayoría de los autores, de identificar el lugar Iria con la mansión PRIA de la vía XIX. Desde Iria se hace llegar la vía a Santiago de Compostela en donde se sitúa la mansión ASSECONIA.


La aparición de epigrafía en el camino que desde Santiago se dirige a Boimorto ha hecho que diversos autores la hagan ascender por esta divisoria hasta Sobrado, Friol donde se situa la mansión PONTE NARTIE y Lugo.


 Nueva hipótesis


Partimos de la base de que la vía XX utiliza la depresión meridiana y realiza la cobertura marítima del territorio del modo anteriormente expuesto. Si admitimos la posibilidad de que la vía per loca marítima realizara la cobertura litoral de Gallaecia desde su límite interior necesariamente surgen preguntas como estas: ¿Si la vía XX es la que sube hacia el norte, qué necesidad hay de que otra vía militar lo haga dejando sin cubrir la cuenca sur del río Ulla donde existen multitud de epigráfes que siguiendo una línea unirían las localidades de Caldas de Reis y Lugo?, o.¿Si la vía XIX se interna en el territorio en AQUIS CELENIS que vía es la que cubre el trayecto Iria-Sobrado?,


VÍA IRIA- SOBRADO


Tradicionalmente se considera a la vía que une las localidades de Iria y Sobrado como el trazado de la vía XIX. Esta hipótesis surge por el empeño de la mayoría de los autores de identificar el lugar de Iria con la mansión PRIA de la vía XIX. Pero si la vía XIX no atravesaba el río Ulla, sino que se iba a Lugo paralelo a este río desde Caldas hasta Monterroso y desde allí a Lugo, la vía romana que une las localidades de Padrón y Sobrado sería un importantísimo ramal secundario que desde Iria y por por Carcacía, Herbón y Reyes, llegaría a Pontevea, en donde tomaría dirección a San Fiz de Sales donde se localizó un miliario del siglo I dedicado al emperador Calígula. El camino seguiría por Sergude desde donde, bordeando el pico Sacro y sin pasar por Santiago, se continuaría hasta Lavacolla y desde allí a Castrofeito, Pontepuñide, Gonzar y Boimorto para, enlazando con Sobrado y Cidadela, conectar con la per loca marítima en el entorno de esta última localidad. Esta vía permitiría transportar productos desde el punto de ruptura de carga de Padrón-Iria hasta Sobrado por el camino mas corto, sirviéndose del interfluvio Ulla -Tambre. El enclave viario romano de Santiago, tipo vicus, situado al pié de un castro del pueblo de los Caporos del que tomaría su nombre estaría por, medio de vías , perfectamente comunicado gracias a su excelente ubicación geográfica.


La cuestión de Iria


Según esta hipótesis la vía per loca marítima no pasaba por allí, es decir no atravesaba el río Ulla en Pontecesures sino que lo haría en Pontevea varios kilómetros río arriba . Tampoco la vía XIX lo haría porque ya que -como parece desprenderse del Itinerario Antonino- ambas se separan en AQUIS CELENIS. Pero si se decartan las vías XIX y XX del Itinerario Antonino, ¿que vía pasaba por Iria?. Se trataría de un importante ramal secundario que vendría de la península de Barbanza, es decir, canalizaría el tráfico viario procedente del importante sector terrestre que se adentra en el Océano Atlántico entre las localidades de Noia y Rianxo. El sentido viario en el lugar de Iria debería ser entendido en época romana dirección oeste- este, desde Rois a Padrón-Iria, y desde aquí bien a Pontevea, bien hacia Luou, para empalmar aquí bien con la vía XX bien con el camino a Santiago. El flujo Iria - Santiago que todos conocemos sería desarrollado posteriormente, cuando otras necesidades surgidas con probabilidad tras el renacimiento del núcleo de Santiago en siglo IX lo hicieran imprescindible, es decir, nacerían así nuevos caminos al servicio de una nueva realidad producto de 800 años de distancia en el tiempo.


CONCLUSIÓN:


Con este trabajo pretende formularse una nueva hipótesis de trazado para la vía XX per loca marítima en la provincia de A Coruña. La diversidad de hipótesis existentes, hacen necesario una revisión de este tema. El concepto de Galicia costera debe ser matizado con las connotaciones de litoral e interior que hacen referencia a dos realidades geográficas contiguas. La existencia de dos tipos de costa, una mas interior que la otra, es la que nos permite perfilar el diseño viario romano de la franja occidental y noroccidental de Galicia, es decir, de la Callaecia marítima. Con la denominación de vía per loca marítima no debe presumirse un recorrido litoral, viable quizás en un territorio menos abrupto que el gallego continente de 1300 km de costa, sino otro . Es importante percibir que la influencia del mar penetra bastantes kilómetros en el territorio, hasta que es delimitada por unas fronteras naturales. Tanto la depresión meridiana como, la divisoria sur delos ríos Mero y Mandeo, se presentan retraídas y elevadas, actuando como frontera entre litoral e interior. Es por el límite interior de la Galicia costera por donde se trazaría la recta para diseñar la vía principal. En la mansión GLANDIMIRO se establecería el punto de inflexión, hacia Lugo. Este diseño permite observar el conjunto de los hallazgos epigráficos, y de los diversos yacimientos romanos de la provincia de A Coruña desde otra perspectiva. Así, se aprecia que éstos se extienden a lo largo de las líneas divisorias de aguas, bien sobre sus superficies arrasadas, bien en sus estribaciones, tanto a lo largo como a partir de la vía principal de tránsito. A partir de esta ruta natural de desplazamiento, se tenderían las vías secundarias, que terminarían en el mar, facilitando el acercamiento de la costa al interior, de sus materias primas, de sus manufacturas, y contribuyendo a la integración de este territorio a través de su comunicación viaria. A su vez ésta sólo se hace posible a través del tránsito por las mesetas e interfluvios. unas veces afrontándolos desde sus cumbres arrasadas, otras, a media ladera, circunvalándolos, como parece suceder en la península do Barbanza, donde los epígrafes parecen señalar un camino de menor altura. Los destinos finales de estas vías secundarias apoyadas en sus respectivos interfluvios, serían de sur a norte Rianxo, Ribeira, Outes, Fisterra, Moraime, y Laxe. y de oeste a este Malpica, A Coruña, Sada, Meirás y Pontedeume. En todos estos destinos del tránsito litoral natural, se localizan bien villas, bien hallazgos epigráficos de diversa índole que servirían como indicador de presencia y por lo tanto de tránsito en época romana. Al final de este trabajo se contempla la posibilidad de la existencia de un camino romano que desde Caldas llegaría a Lugo sin necesidad de cruzar el río Ulla y que podría corresponderse con la vía XIX del Itinerario Antonino. Se ha señalando a grandes rasgos su hipotético trazado viario y se ha expuesto una alternativa al tramo viario comprendido entre las localidades de Iria y Sobrado


 BIBLIOGRAFÍA


ACUÑA CASTROVIEJO, F. y CAVADA NIETO, M. (1971): “Noticias arqueológico-numismáticas del castro lupario (Rois-Brión, A Coruña).CEG XXVI, 1971, 264 - 277.


ARIAS BONET, G. (1987): Repertorio de caminos de la Hispania romana. Madrid.


BARROS SIVELO, R. (1875): Antigüedades de Galicia. Imp. Domingo Puga. A Coruña.


 BLAZQUEZ, A, e BLAZQUEZ, A. (1923): “Excavaciones y exploraciones en vías romanas”. Memoria de la Junta Superior de excavaciones y antigüedades“, 52. Madrid.


BOUZA BREY, F. (1987): Cartas, en ARIAS BONET.(1987: 33). CAAMAÑO GESTO, J.M. (1984): As vías romanas, Cadernos do Pobo Galego 3, Museo do Pobo Galego, Santiago.


CAAMAÑO GESTO, J.M. (1989): “ Estampillas de la Cohors I Celtiberorum hallada en el campamento romano de Cidadela, Sobrado dos Monxes”. Gallaecia, 11.


CAAMAÑO GESTO, J.M. (1991): ”El campamento bajoimperial romano en Hispania: El campamento de la Cohors I Celtiberorum”. Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en A Coruña, pp 19-22. A Coruña.


 CAAMAÑO GESTO, J.M y NAVEIRO LOPEZ , J. (1991): “Aportaciones al estudio de la red viaria romana de la provincia de A Coruña”. Finisterre, homenaje a Alberto Balil, Universidade de Santiago de Compostela, pp. 207-224.


CAAMAÑO GESTO, J.M. y CRIADO BOADO, F. (1991/2): “La medorra de Fanegas, Sobrado dos Monxes, A Coruña. Informe de la campaña de excavación de 1984”. Brigantium, 7, pp 7-89. CAAMAÑO GESTO, J. M, y MEIJIDE CAMESELLE, 1997 7 98: ” El miliario de Friol: aportac


iones al conocimiento de la vía XIX” .BMPL, VIII, VOL I, Deputación Provincial, Lugo.


CARRE ALDAO, E. (1935):, “Geografía General del Reino de Galicia”. Provincia de A Coruña. En CARRERAS CANDI, F. Vol. I, pp 267-273, Casa Editorial Alberto Martín, Barcelona.


CASADO GONZÁLEZ, G. y FRANCO MASIDE, R.M. (1997) : “O balneario romano de Carballo segundo as fontes do Arquivo do Reino de Galicia, unha excavación arqueolóxica no século XVIII”. Gallaecia, 17, pp 251-287.


CURCHIN, L. A. (1985): “Vici and Pagi in Roman Spain”. Revue des Études Anciennes 87, pp. 330-332.


 ESTEFANIA ALVAREZ, M. D. N. (1960): “Vías romanas de Galicia”. Zephyrus XI: pp. 5-103.


FERREIRA PRIEGUE, E. (1988): Los caminos medievales de Galicia. Boletín Auriense, anexo nº 9.


 FILGUEIRA VALVERDE, J. (1956): “La carta arqueológica de la provincia de Pontevedra”, Museo de Pontevedra. Pontevedra.


FITA, F y FERNANDEZ -GUERRA, A. (1880): Recuerdos de un viaje a Santiago de Galicia, Madrid, Imp. Lezcano y Cía.


FRADE , H., y BELEZA MOREIRA, J. (1992): “Las termas romanas de San Pedro do Sul”. ETF, serie II, Tomo V, Madrid, 1992


FRANCO MASIDE, R.M, (1999): Vías naturais e vías romanas na provincia de A Coruña” Gallaecia 19, 1999. FRANCO TABOADA, A. (1987): Los orígenes de Compostela: “Una historia dibujada”. Deputación de A Coruña, Santiago.


GARCÍA DE LA RIEGA, C. (1904): Galicia Antigua. Pontevedra, Tip. A. del Río y Micó.


GARCIA MARTINEZ, M, C. (1971): “Morfoloxía castrexa das terras de Compostela” Compostelanum XVI, pp. 213-58


GUERRA CAMPOS, J. (1982): “Exploraciones arqueológicas en torno al sepulcro del Apóstol Santiago”. Santiago de Compostela.


HAMEY, L. A. e J.A. (1990): Los Ingenieros romanos. Madrid. LÓPEZ ALSINA, F. (1986): “De Asseconia a Compostela: pervivencia de estructuras viarias antiguas en la Alta Edad Media”. Compostellanum XXXI: pp. 307-314.


LÓPEZ FERREIRO, A. (1898): Historia de la Santa A. M. Iglesia de Santiago de Compostela , I, Santiago, Imprenta y encuadernación del Seminario Conciliar Central.


LÓPEZ FERREIRO, A. (1901): Galicia Histórica . Historia de Galicia. 1991. LÓPEZ PAZ, P. (1994): Economía política de los romanos. Editorial de la Historia. Santiago.


LOSCERTALES D.G. VALDEAVELLANO, P. (1976): Tumbo de Sobrado, AHN. Madrid. LUENGO, J.M (1942): “Sepulcro romano hallado en el lugar de A Hermida, ayuntamiento de Culleredo”.BRAG, XXIII, 174 - 177.:


MORALEJO LASSO, A. (1977): “toponimia gallega y leonesa”. Ed. Pico Sacro, Santiago.


MONTEAGUDO,L.,(1950): “ El sepulcro paleocristiano de Coiro, Laracha, A Coruña”. AEARQ XXIII, 213-224. PEÑA SANTOS, A de. (1990-1991): “Consideraciones sobre las vías romanas de la provincia de Pontevedra”. Castrelos, 3-4, pp 217-243.


PEREIRA MEANUT, G. (1991): Corpus de Inscripciones Romanas de Galicia. Consello da Cultura Galega. Santiago.


PEREZ LOSADA, F. (1992): “Hipocaustos na Galicia romana”. Gallaecia 13, pp. 129-175. RODRIGUEZ , P. (1983-4): “Grandimium” , Galicia Diplomática II.


ROMERO MASIÁ , A. e POSE MESURA, X.M. (1987): Galicia nos textos clásicos. Monografías Urxentes do Museu Arqueolóxico de San Antón. A Coruña.


ROLDAN HERVÁS, J.M. (1975): Itineraria Hispania. Fuentes antiguas para el estudio de las vías romanas de la Península Ibérica. Universidad de Valladolid / Universidad de Granada.


RODRIGO, V. e HABA, S. (1992): “Aguas Medicinales y culto a las aguas en Extremadura”. ETF. , Serie II, Hª Antigua, t. V, pp 351-82.


SA BRAVO, H. de (1984): “Caldas de Reis. Páginas históricas de la villa y de linajes de la misma y su contorno”. El Museo de Pontevedra, XXXVIII, pp. 57-84.


SAAVEDRA, E. (1863): “Discurso leido ante la Real Academia de la Historia el día 28 de diciembre de 1862”. Madrid, imp. Manuel Galiano.


SOBRINO LORENZO-RUZA, R. (1950): “Material lítico pulimentado de Lens”. Boletín de la Comisión de Monumentos de Lugo, IV. 33, pp. 17-24.


TORRES LUNA, Mª P. de, PAZO LABRADOR, A. J., e SANTOS SOLLA, J.M (1990), Galicia, rexión de contrastes xeográficos. Universidade de Compostela. Santiago.


VALDÉS BLANCO R. (1993): “La necrópolis tardorromana de Guisande”. XXII Congreso Nacional de Arqueología Vol. II. Vigo, pp 337-342.


VAZQUEZ GÓMEZ, X.L. (1991): “ La Coruña en época romana”. Ciudad y Torre . Roma y la Ilustración en la Coruña, pp. 35-40. A Coruña. VIGO TRASANCOS, A. (1999) “Caminos de Iria Flavia : De la vía romana del Itinerario Antonino al real plantío del Obispo Malvar (1784 -1795).

1.Hemos añadido su equivalencia en kilómetros, si consideramos el valor del millia passum equivalente a 1.480 metros. . 423, 6 ITEM PER LOCA MARITIMA A 7 BRACARA ASTURICAM usque 8 AQUIS CELENIS m.p. CLXV 244 km 424, 1 VICUS CAPORUM stadia CXCV 36,0 " 2 AD DUOS PONTES stadia CL 27,7 “ 3 GLANDIMIRO stadia CLXXX 33,3 “ 4 ATRICONDO m.p. XXII 32,5 “ 5 BRIGANTIUM m.p. XXX 44,4 “ 6 CARANICO m.p. XVIII 27,6 “ 7 LUCUS AUGUSTI m.p XVII 25,6 “ 425, 1.TIMALINO m.p. XXII 32,5 “ 2 PONTE NEVIAE m.p. XII 17,7 “ 3 UTTARIS m.p. XX 44,4 “ 4 BERGIDO m.p. XVI 23,6 “ 5 ASTURICA m.p. L 74 “


2. Saavedra (1863), Fita e Fernandez Guerra (1880: 21), Barros Silvelo (1875), López Ferreiro (1898: 267), Rodriguez, P. (1883-84: 140-147; 157-58, 168-69; 174-75), García de la Riega (1904: 359-360), Blazquez (1923: 14), Carré Aldao (1935: 268-269), Monteagudo (1951: 202), Filgueira Valverde (1956: 15), Estefanía Alvarez (1960: 54-61), Moralejo (1973:193-211), Martinez Tamuxe (1975), Tranoy (1981: 216-217), Guerra (1982:65 e ss), De Sá Bravo (1984: 57-84), Arias Bonet (1987: 63).


3.La propuesta de López Ferreiro es la que sigue: “La vía desde caldas de reis (Aquis Celenis) por espacio de 3 kms, hasta Bemil, seguía por el mismo camino que la vía 19. En Bemil tomaba dirección oeste y atravesaba por entre las sierras de Xiabre al sur y la de Sinagoga al norte. Desde el agro de Mateo Conde comenzaba a descender por la vertiente que mira al Ulla, bajando al lugar de Coaxe por junto a la iglesia parroquial de San Pedro de Dimo. Entraba en la parroquia de Oeste y pasaba por los lugares de Bayuca, y de Raña. Continuaba hasta llegar a Cabreiras en donde hay un pequeño muelle sobre el Ulla, atravesaba el río en barcas e iba a dar al lugar de Bacariza. Pasaba por la parroquia de Santa Maria de asados en dirección al lugar de Marquesa y seguía a continuación por la parroquia de San Salvador de Taragoña por los lugares de Te y Burato, y atravesaba el río Beluso. Desde aquí trepa por las laderas de la sierra del Barbanza, encaminándose por los lugares de Velles de Abajo, y Velles de Arriba hasta llegar al lugar de Enseño, en la parroquia de San Andrés de Cures desde donde acometía la subida hasta el alto de Coto de Amoreiras y desde aqui bajaba por la vertiente opuesta por dos ramales, uno de los que pasa por cerca de la iglesia de Santa María de Nebra, dirigiéndose el otro a Baroña. Aquí se completan aproximadamente los 195 estadios que cita el itinerario antonino a Aquis Celenis, por lo tanto en este lugar hay que situar la estación Vico Spacorum. Desde aquí la vía tomaba dirección Norte, y seguía la línea de la costa pasando por los lugares de Cans y Pinilla en la parroquia de Nebra hasta llegar a Portosín. Siguiendo dirección Norte, pero sin abandonar la costa, atravesaba los lugares de Ornanda y Boiro en la parroquia de Miñortos hasta llegar a Taramancos en la parroquia de Boa. Desde aquí retrocede al sureste y por los lugares de Parque, Chan de Maroñas, Pociña, Portela, y Chainza en la parroquia de Obre, por el campo de Noia, por la Peña de Oro y otros lugares de la parroquia de Argalo, atravesaba el río Tallara en el sitio que hoy ocupa el puente llamado San Francisco. Se dirigía, luego, al norte por los lugares de Sueiro, Argote, y Coto Y atravesaba el río Traba y seguía por los lugares de Outomil, Calzada, y Manle. En esta zona se cumplen los 150 estadios que da el Itinerario Antonino entre Vico Spacorum y Ad duos Pontes, por lo que esta mansión se ubicaría en la parroquia de Santa María de Barro, en donde existen abundantes restos romanos. Desde aquí la vía sigue el curso del Tambre, pasando por la parroquia de Santa María de Roo, por la de Luaña, por la de Santa Maria de Viceso, por la de Ons, hasta atravesar el Tambre no lejos de la capilla de Santa María de Pontevedra, en el lugar de A Gándara entre las parroquias de Ons Y Negreira. Seguía por la parroquia de Gonte, atravesaba el territorio de Barcala y Xallas hasta San Pedro de Brandomil donde se cumplen los 180 estadios que el itinerario pone entre Ad Duos Pontes Y Glandimirum”.


4. Es muy probable que, partes de este camino existieran, pero, según nuestra hipótesis, no constituyendo la vía principal, sino una secundaria, encargada de conectar el sector norte de la península de Barbanza a la vía principal.


5.CURCHIN, L. A, 1985.


6. PTOLOMEO II, 6, 23. PLINIO, Nat. Hist., 111. CARRÉ , 1935: 271 - 272. MORALEJO, 1973: 198. BOUZA BREY, 1978: 33. ARIAS, 1987: 33, 71, 85 - 103. ROMERO / POSE, 1987: 69 - 70. PEÑA, 1990-91.


Un ramal secundario sería el encargado de facilitar el acceso al Vicus que le sirve de mansión. La vía principal tomaría como referencia la depresión meridiana para no desviarse en su dirección hacia el Norte. Los fondos arenosos de las márgenes del río Ulla y la ría que conforma, la de Padrón, desaconsejan la construcción de un puente en Pontecesures en época romana. Este debió situarse río arriba en Pontevea. La vía principal retomaría su trazado por la depresión meridiana, mientras, la mansión VICUS CAPORUM, habría que situarla, en un lugar donde existiera un núcleo de origen prerromano, y con restos arqueológicos suficientes de época romana, en el territorio de los Caporos.


LÓPEZ ALSINA: 1986.


PEREIRA: 1991.


LOPEZ FERREIRO, 1898.


CAAMAÑO / NAVEIRO 1991. Año 1626.


Los vecinos de Santo Tomé de Ames y San Mamede de Piñeiro, por obstrucción y cierre del camino real que transcurre entre los dichos lugares. A:R:G; R:A; y A:T; serie “veciños”, UI 18282/ 19 FERREIRA,1988: 136, nota 279.


“ En una real provisión de 1608 se dice que el puente portomouro sobre el río Tambre había caído totalmente, causando gran trastorno a los que tienen que pasar el río, y rodear muchas leguas en el río arriba e abaxo, ya de que él se sirve de el todo el reino de Galicia menos Mondoñedo. (Arch. Municipal de Santiago . Repartos para las obras de puentes, 1589-1608”, fol. 388 ss).”


 (LÓPEZ., 1898)


(CAAMAÑO / NAVEIRO 1991).


Estos autores ofrecen una alternativa al tramo viario diseñado por López Ferreiro en 1895, que se extiende entre GLANDIMIRO (Brandomil), y BRIGANTIUM (A Coruña).


“La vía desde Brandomil, toma dirección noroeste y pasando por Armán Y al oeste de San Xoán de Grixoa, llega a Vilar de Céltigos. De ahí dejando al oeste San Pedro de Cícere, pasa al este de Busto y se dirige hacia Arantón y por Reino, sin pasar por Santa Comba se encamina a Padreiro y por Vilardate al oeste de Castriz, pasa por Outeiro y Boaña de Abaixo, discurriendo paralela al oeste de la actual carreterera de Santa Comba a Coristanco con la que enlaza en el Km 11, antes de Salgueiras. A partir de este lugar , por una altiplanicie y en línea recta , coincide con la citada carretera hasta pasar la antigua laguna de Alcaián en que comienza el descenso a Seavia. En las cercanias de esta laguna es donde se cumplen las millas dadas por el Itinerario Antonino y por consigiente el lugar donde hay que colocar la mansión Atricondo. No obstante, quizás por falta de prospección en esta zona no se documentan restos romanos importantes, aunque sí existen varias leyendas sobre ciudades antiguas asolagadas. Desde Seavia y Baiordo llega a Coristanco en donde toma dirección noreste y casi coincidiendo con la actual carretera de Coruña a Finisterre se encamina a Carballo en donde pasaría cerca de los antiguos Baños . Desde esta población su trazado coincidiría practicamente con el de la carretera de Coruña a Fisterra y pasaría por Bértoa, Queo, Proame, Cabovilaño, y por el este de Vilaño se dirigía a Peisaco y desde aquí por el Anido y Armentón de Arriba llegaba a Arteixo, en donde existía lo mismo que en Carballo unos antigüos baños. Desde esta población por Oseiro, Pastoriza, a Silva y Ventorrillo llegaba a A Coruña en donde se cumplen las millas del Itinerario y que es el lugar donde se ubica la mansión BRIGANTIUM.


El paralelo mas cercano a esta piscina, lo encontramos en San Pedro do Sul (Portugal, distrito de Viseu), en la piscina P2, realizada en una remodelación de un edificio preexistente efectuada a finales del siglo I d.C.


(FRADE / BELEZA: 1992) 1.- 100-170 d.C: PTOLOMEO: TABLA II, CAP. 6 “GEOGRAFÍA:”:- En el gran puerto de los galaicos lucenses Flavio Brigantio 6º , 45´, 45´´ . 2.- 155-235 d.C DIÓN CASIO: “HISTORIA ROMANA”: - Entonces navegando en dirección a Brigantio, ciudad de Gallaecia, aterrorizó a sus habitantes con sus naves y como no habían visto nunca una escuadra de guerra, se rindieron”. “desde allí, navegando a lo largo de la costa hacia Brigantio, ciudad de gallaecia, los atemorizó, y sometió por el rugir de la navegación ya jamás habían visto una escuadra”(D.C. XXXV, 53).


3.- 280 d. C. ITINERARIO ANTONINO: Item per loca marítima a Brácara Astúricam usque.


 4. - 415-417 d.C. PAULO OROSIO. “HISTORIARUM ADVERSUS PAGANOS LIBRI SEPTENS”: a. " Un segundo ángulo mira al noroeste donde está situada la ciudad gallega de Brigantia, que levanta para observación del mar de Britania un altísimo faro, obra digna de recuerdo entre pocas". (Orosio 1, 2, 71- 72), b.“Hibernia, isla situada entre Britania e Hispania, se extiende desde el suroeste hasta el nordeste en una longitud considerable. Sus primeros territorios, alargados de cara al océano cantábrico, contemplan a través de un largo espacio, desde lejos, sobre todo desde el promontorio donde desemboca el río escena, y donde habitan los escenas y los velablos, la ciudad gallega de Brigantia, que se encuentra al Sudoeste de Hibernia, y que mira hacia estos en dirección noroeste (Orosio 1, 2, 80)


5.- 395-420 d.C. “NOTITIA DIGNITATUM”: -Tribunus cohortis celtiberiae Brigantiae, nunc Iulióbriga. (Not.Dig. 42, 30). FLOREZ, España Sagrada, T: XIX; Madrid p. 15. BARREIRO, 1986. 395-420 d.C. “NOTITIA DIGNITATUM”: -Tribunus cohortis celtiberiae Brigantiae, nunc Iulióbriga. Not.Dig. 42, 30. Este documento fué recuperado como fuente para la localización de Brigantia por Caamaño Gesto.(CAAMAÑO, 1991)


(LOSCERTALES, P., 1976) Año 971. In valle Faro Bregancio, villa de Orria et eclessia Sancta Eulalia iuxta Faro, et nuncupatam eam Carolio et alia eclessia de Sancte Marine . Inter Montanos et Bragantinos, villa Amberona,...in Bragantinos, villa Guntilani et Anezobre.Tumbo I , fols. 41 v.- 42 v. 971.


Et ego Sisnandus, episcopo eclesiam Sancta Eulalie qui est iuxta farum Precamtium que mihi incartarunt Florencius presbiter, et nuncupatar eam Carolio. Tumbo de Sobrado. T. I, fols. 6 r - 7 v.


s.d In terra Faro Sancti Christofori medium cum adiunctionibus suis, villa laureiro, Elvinam, villam Aguelam. In terra de Bregantinus villa Lalim et Sancti Stefani Medio. Tumbo de Sobrado, T.I , Folio 189 v. Año.


 1153. “Facio carta domnationis...de omni portático illo quod ad Burgum de Faro”. Tumbo II, fol. 13 r.


Año 1179. “De decimis totius Burgi de Faro Sancte Marie Superaddi”. Tumbo II, fol. 14 v.


Año 1188. “ illas zenias quas fecistis iuxta burgum de Faro, in rívulo qui discurrit subtus Vilambonam...per portum vidilicet qui est subtus vilambonam, et per illum comarum quod dividit inter hereditatem de Petro Labor et alias hereditates que iacent iuxta burgum, et inde vadit ad mare, ex altera parte per illam viam que exit de predicto portu et vadit contra Cordedam et per illum comarum que vadit de via illa in directum ad illo castineirum qui est in rivulo qui descendit de Cordeda et vadit ad mare, et ita concluditur terminos Zervarum “. Tumbo de Sobrado, Tumbo II , fol. 24 r. y v. 8


(BARREIRO 1986)


Año. 1199. “ in terminis de Guarguiane de voce de villa de Covas et de Quintanas per viam que unde de faro per Villarulu, et inde Sancta Eulalia de Curtis, et inde quomodo vadit ad montem de Enara”. Tumbo I fol 79 v.


“Et habet iacentia a camino Sancte Eolalia de Curtis quod vadit ad farum usque Guargiam...”


 (CAAMAÑO, gallaecia 11, 989)


 (PEREIRA, 1991)


 (LÓPEZ: 1986)


 En este lugar, encrucijada de caminos a Pontevea, Santiago y Brión, existe la capilla advocada a Nuestra Señora de los desamparados. Una curiosa fuente, adosada a ella, podría ser un pequeño miliario reutilizado.


 LOPEZ, 1898: pax. 262, nota. 2 .


 En este lugar se encuentra una pequeña capilla advocada a San Martíño, y a la orilla del camino, un cruceiro catalogado, por Castelao, como uno de los mas antiguos de Galicia. Al margen de esta consideración que puede ser arbitraria, y tratarse de un simple cruceiro popular, el fuste de este cruceiro evoca la forma de los miliarios prismáticos, el cual podría haber sido reutilizado como soporte dunha cruz en un acto, no poco común, de cristianizar piedras, muchas veces miliarias, asimiladas a culturas paganas.


 Noticias arqueológico - numismáticas del castro Lupario (Rois-Brión, A Coruña) (ACUÑA / CAVADA,1986)


Se destacan los hallazgos de Grabados rupestres, esculturas, puente y vías romanas, cerámica, monedas, medallón, y otros, de los que se realiza detallada explicación en el texto. En Xinzo (Brión), y una vez superada a ponte dos mouros o Paradela al pié del castro Lupario, en 1995 apareceron importantes cantidades de tégula en los cimientos de dos casas, así como algún basamento de columna.


1201 . Venta dunha heredade en Bugallido nostra portione ...inter ipsas vías , una per quan pergunt ad Amean, et alia per quam pergunt ad molinum Ramirun Bacoon, quo modo iacet ipsa vie divise subter prenominatam viam de Bugallido.


ACS Tumbo CI, fol. CVI


(FERREIRA,1988: 137). 1085. Términos de San Salvador: ...et exit ista vila contra montem, inter prefactos términos, per suos agros de Lacuna, super via pública, per suos agros de Reboredo et inde ad términos de Boisan .... AHN, T. Toxos Outos, 3 vº.


 (FERREIRA, 1988, pax. 145, nota 308).


En Cirro apareceron restos de un hipocaustum relacionados cun asentamento rústico tipo vila.


 (PÉREZ, 1992: 134, pp. 129-174)


 En este lugar encontramos, junto al camino antiguo de Castrigo a Augas Pesadas, una capilla del siglo XVII dedicada a San Xoanciño.


 En este lugar existía hasta hace poco un pequeño puente tradicionalmenter asociado al camino real de Santiago - Fisterra, muy cerca del camino que Rosalía de Castro, en una de sus poesías, denominaba Costa do mar de ovellas


Dentro de esta parroquia de Santo Tomé de Ames, en el lugar de Vilar, aparececió un ara votiva dedicada a Pietas por un soldado da Legio VII Gemina


 (PEREIRA C.I.R.G.1991).


En la misma parroquia, concretamente en Portomenlle, situado en la divisoria de auga que hace de linde con la contigua de San Paio de Lens, apareció una moneda romana del siglo II, y un probable miliario anepígrafe. Ara votiva de Granito. Pietati/Iunius/flaccus/veteranu(s)/legionis VII G(eminae)/v(otum) s(olvit) l(ivens) m(erito).Hallada en el lugar d eVilar, concello de Ames. (Pereira Menaut, 1991). En este lugar se encuentra la capilla de nuestra señora de Barouta, mas conocida como capilla de San Amaro, así como un cruceiro de capilla, único del concello de Ames, y datado en la segunda mitad del siglo XVII. GONZÁLEZ PÉREZ, Clodio, Voz de Galicia, 12 Febrero 1998. En este lugar se halla la capilla advocada a María Magdalena, junto a una fuente, que los lugareños denominan a fonte Santa. 1626. “ ....era camino francés como lo es ahora el de la puente Portomouro, fol. 26v. (Arquivo do Reino de Galicia , Real Audiencia e Audiencia Territorial, serie “veciños”, UI 18282/ 19 1122. Límites del coto de San Ciprian de Colis -actual Vilabade-: “ Super Avellaneda et per viam públicam bergantinis usque transversa de Rebordelos et vadit ad ipsum aucterium de Lama Grueira et per ipsam veredam que venir de Sancto Iacobi et ferit in illam viam antiquam que vadit per totas terras...”Arch. Gnral de Galicia, Colección Diplomática: Galicia Histórica. (FERREIRA, 1988) 1134. Límites de Santiago de Buxán: unius lapis fixus in illa mamula deinde super montem...dividit Sanctum Petri de Avenza de Busián in illa pública vía. Item alium lapis fixus est super Fontanum Siccum similiter in illa pública vereda quod extremat...Item alium lapidem defigi mandavimus in medio itínere quod separat inter Buxiani et Nevarium. (AHN, S. Martín P. 512/ 12).(FERREIRA: 1988,135). 1124. Donación de Terra de Montaos por Privilegio de Alfonso VII:...et recta strata dirigit ad incruzelatan de super Anseríz (Santa Mariña de Anxeríz). ACS Tumbo C. fol. 113. (FERREIRA,1988: 127). (MONTEAGUDO, 1955: 300-305). (FERREIRA, 1988: 134). (MONTEAGUDO,1950): En este lugar apareció una ara votiva de granito reutilizada como base de altar na igrexa de San Pedro de Soandres hasta 1909. Actualmente se encuentra en el Museo de la Catedral de Santiago. (PEREIRA, CIRG: 1991) (VALDÉS : 1993) Año. 1483. Bruma, apeo de Bens que posee el Hospital vello en Bruma. AHU, F.univ, serie Hª.”, Libros A-76, nº. 79. Año. 1190.“...et habet Iacentia a camino Sancta Eulalia de Curtis quod vadit ad farum usque Guargian.”. Tumbo de Sobrado. Tumbo de SobradoT.I fol 78 v.. 995. ”quam eclessia vocabulo Sancte Eulalia virgen, que est sita en villa iacente territorio Curtis”. Tumbo de Sobrado, T. I, 56 r - 58 r. s.d. “..Hec sunt terminos de villa Sancti, id est per petra maosindi et inde Anguilón de Villares et inde ad casale de Aguildo, quomodo perget ad fonte Dunaree, et inde ad porto Arnoso et inde ad fonte de Panizales et inde ad antiqua et inde per illa antigua Infesto et perge ad illa vallina, ed inde ad 0mamola de Paramiu et inde ad penam Muscosam et inde per illo rego de Monadelo, et inde ad porto de Iancha, et inde per veredam veteram quo modo perge ad rívulum siccum, et inde per illo rivulo per ubi intrat in rivulum siccum in Mandeo..”. Tumbo I, fol 124 r y v. Año. 1199. de vilacovas et de quintanas: “...in terminis de Guarguiane de voce de villa de Covas et de Quintanas per viam que unde de faro per Villarulu, et inde Sancta Eulalia de Curtis, et inde quomodo vadit ad montem de Enara.Tumbo I fol 79 v. Año 1100. De eclessia Cidadelie et de Curtis. “ ...et diviserunrt illas eclessias cum suis dereituris et per suos terminos, quomodo venit per ipsam veredam de Fraga de Causo et inde ad illum fontem de Axe per ipsam veredam ad querqum sancti et per illam petram longam de apreciatorio per illum amenalem inter ambas aquas in prono, quomodo intrat in aqua de Sub carrale et vadit in prono, ad ipsum portum qui venit de Leolfi et vadit per ipsam Lucentiam, et vadit per medium de ipsis bauzis per medium ipsius castri de Sendani in directo Mammona maior ad ilum portum de equas et vadit ad Infesto per illas leiras de Salgarios, et vadit ad Petrozelas et torna per ipsa vereda Infesto ad illas Lamas et Petram Corzal quomodo intrat in aquam de Portecelo, et intrat in Mandeo “. Tumbo de Sobrado, Tomo I fol. 59 r y v. :s.d “..ripa de Mandeu per valle Traversu super pontem petrinam”...Tumbo de Sobrado.T. I , fols 124v. 125 r. CAAMAÑO / MEIJIDE, 1997 / 98: 17. Este camino, que sería la vía secundaria Mesón do Vento - A Coruña, pasaría por Hervés, puente Lago, sobre el río Barcés, valle de Barcia, puente de Ribeira. en el camino de Meirama. (“El camino del Padre Sarmiento y el camino Real de A Coruña a Santiago”: Fernando Urgorri y Lucindo Fambiella, El Ideal Gallego, Domingo 13 de Agosto, de 1989.pags 6 - 8). (LUENGO, 1942) Año.1188.“ illas zenias quas fecistis iuxta burgum de Faro, in rívulo qui discurrit subtus Vilambonam...per portum vidilicet qui est subtus vilambonam, et per illum comarum quod dividit inter hereditatem de Petro Labor et alias hereditates que iacent iuxta burgum, et inde vadit ad mare, ex altera parte per illam viam que exit de predicto portu et vadit contra Cordedam et per illum comarum que vadit de via illa in directum ad illo castineirum qui est in rivulo qui descendit de Cordeda et vadit ad mare, et ita concluditur terminos Zervarum “. Tumbo de Sobrado, Tumbo II , fol. 24 r. y v. “... al camino transversal de Tui a Santiago ... El estudio del ingeniero fue hecho, como sabemos, con todo rigor, proponiendo para él Amphoux dos rutas posibles y alternativas, bien por el cauce tradicional del camino viejo,que pasaba por Iria, Padrón y Caldas hasta Pontevedra, o por el contrario cruzando por el interior, por el “ponte Bea”, hasta llegar a la misma ciudad. En su opinión esta ruta era la mas aconsejable por ser la distancia menor entre los dos núcleos, mas económico su trazado y tecnicamente también la mas lógica...(VIGO: 1999, 69) En el concello de Rois, en el lugar de San Pedro de Herbogo, se han encontrado dos aras votivas, una dedicada a Júpiter, la otra a Erbo Erbieco.


 1. Inscripción votiva desaparecida. San Pedro de Herbogo Iovi / Optimo /m(aximo) Ara votiva de granito


2. Ara votiva de granito. San Pedro de Herbogo. Erbo Erbie- /co I(---) S(--- ) E(---) / ex vot- / o p(osuit) l(ibens) a(nimo)


Comentarios

Tijera Pulsa este icono si opinas que la información está fuera de lugar, no tiene rigor o es de nulo interés.
Tu único clic no la borarrá, pero contribuirá a que la sabiduría del grupo pueda funcionar correctamente.


  1. #1 pérola 11 de ene. 2007

    Hola a todos.
    Pués claro que si Abo, claro que he pensado en ubicarlo por allí, no se si exactamente o muy cerca. A ver que nos descubren las excavaciones, y claro que estoy muy interesada en que se hagan. Hace 10 años que señalo esa posibilidad, mucho antes de que apenas a tres kilómetros se descubrieran 2 aras a los lares viales en San Román das Encrobas.
    La microtoponimia que rodea ese castro das Travesas abunda en topónimos Pousada, que hacen referencia a una parada en el camino. Como tu dices, las distancias señalan que muy cerca de ahí debe estar, en el castro o cerca de él. Esperemos pués, puesto que no soy adivina a ver que nos desvela la arqueología en ese yacimiento prometedor y óptimo, por las distancias que señala el I.A para la mansión Atricondo, y por ser un punto de cruce de líneas de comunicación natural. Curiosamente en ese lugar, como dice jfca, abundan los topónimos en - ondo, por lo que no sería extraño otro -ondo, desde luego desde mi punto de vista.

    Por cierto, ¿quién excava?, el concello de Carral?

    Saludos

  2. #2 pérola 11 de ene. 2007

    Home Coso, canto tempo!. Claro feliz tamén para ti 2007.
    Ainé ahora te pongo alguna microtoponimia interesante para la zona.
    Saúdos

  3. #3 pérola 13 de ene. 2007

    microtoponimia do concello de Abegondo na zona das Travesas

    Carretera das Travesas de Portovello a Malpica, Vizoño,Torreiros, Pardas, Chousa nova, Carballo do amigo, Abaixo da Revolta vella, Seixo, Braducedo, Fondo de Aldea, Castroferrás, A brea, Castiñeiriño do Croio, Areosa, Ferrás, O Castro, Croio Branco, Decoita, Tintín, camiño das travesas de Portovrllo a Malpica, San Roque, Belvís, Malatas, Alcaiana.

    Que foto tan impresionanate del Castro das Travesas Ainé, un saludo

  4. #4 Suso Celta 28 de ene. 2007

    jfca, que cosa tan curiosa! No tenía ni idea de esto. He estado indagando un poco por Internet, y parece ser que hay división de opiniones. Según entiendo, los habitantes del lugar prefieren "Bento", pero la Comisión da toponimia de la Xunta se decidió por "Vento":

    http://www.lavozdegalicia.es/reportajes/noticia.jsp?CAT=102&TEXTO=100000086530

  5. #5 Abo 24 de feb. 2007

    Giannini, interesante lo de "A Calzada" por cuatro Caminos (esas As "Travessas" coruñesas). Me interesa esa toponimia, si hay más te lo agradezco. Un abrazo.

  6. #6 giannini 24 de feb. 2007

    Hola Abo, esa "Calzada" aparece en los libros índices de fíncas del Registro de la Propiedad de La Coruña. Hace tiempo que recojo microtoponimia local, pero es cuando puedo, y no siempre puedo. El libro de lo Real de Legos del Catastro de Ensena para la ciudad herculina consta de unos 800 folios, o sea, unas 1600 páginas. Voy por el folio cuatrocientos y pico, y también me aparece el microtopónimo Calzada. [Al margen, no me apareció hasta ahora la "calle de la Sinagoga" y me fijé que ne Carballo hay varios locales de hostelería que se llaman "A Sinagoga". Curiosamente, el primero de la "cadena" se creó en un sótano ¿Sótano (o aljibe) = "sinagoga"?]

    En cuanto al Campo de la Estrada, ahora le llaman Paseo del Metrosideros, una coña que no me hace gracia. Se cargan un microtopónimo tradicional y le calzan uno de diseño. Muy mal, eh. El caso es que el Campo de la Estrada aparece también en el Catastro de Ensenada, en sus Respuestas Generales por ejemplo, y el nombre completo sería "campo de la Estrada Encubierta". Creo que alude a un camino cubierto de la fortificación que protegía la Plaza por aquella parte. No debe ser anterior a la construcción de ese camino cubierto, porque juraría que esa zona con anterioridad se denominaba Tras as Torres.

    Hay otros topónimos curiosos. En el entorno de la Torre frente al cuartel de San Amaro debía estar el lugar de A Picota, que no sé si tendrá que ver con lo evidente, la existencia de una picota en la que colocar los miembros de los ajusticiados, o con algo más antiguo. Creo que cuando Fr. Martín Sarmiento visitó La Coruña quería ver la dichosa Picota, -y juraría que por el contexto en que lo leí (tal vez la Carta sobre Caminos) aludía a una pieza tal vez romana o al menos eso pensaba Sarmiento- pero dice que la habían deshecho hacía pocos años para construir casas.

  7. #7 Abo 25 de feb. 2007

    Giannini,

    Pues sí que es lo mismo Campo da Estrada y Metrosideros, un poco de coña, sí. Mira, por aquí una hermosa y de largos arenales playa que le llaman (por culpa de un indiano que donó a la parroquia un grupo escolar) PLAYA AMERICA, su nombre era: "AREAL DE LOURIDO", nombre que se pierde en la lejanía de los tiempos y hay que jo....con el nombrecito de América, más de coña. Casi todo el "Campo da Estrada" fue ocupado por el recinto de la Hípica, ¿no?.

    Si le llamaban Picota de seguro que allí había un "rollo" para lo que arriba explicaste.

    Si sabes algo más de ese "Campo da Estrada Encubierta" te agradezco la información. Los topónimos Estrada, Rúa, Calzada, casi siempre hacen alusión a camino romano, esos vetustos caminos que logicamente antes fueron romanos y casi siempre prerromanos. También es cierto, parece ser, que alguno de ellos comenzó a usarse el nombre por primera vez en la baja EM. Cada caso merece un estudio previo, supongo.

    Respecto a la toponimia del entorno de la Torre, hay uno que muchas veces me quita algo de sueño: "EIRAS", ya hacia el mar. Tengo que volver a mirar ( lo tengo detras) el Derrotero de las Costas de España (Estaca de Bares y el Miño).

    Boas noites e deica mañá.

  8. #8 pérola 25 de feb. 2007

    Todos mis trabajos los hice sin una beca, sin ningún proyecto vias atlánticas, sin ninguna ayuda institucional

    RUTAS NATURAIS E VIAS ROMANAS NA PROVINCIA DE A CORUÑA.
    Por Rosa Mª Franco Maside
    Gallaecia 19, 2000


    Abstract:
    In this work we try to identify a series of natural paths in the coastal area of Galicia as a part of a proposed methodology for the physical location of roman roads. I also outline the hypothetical route of a roman road, named per loca maritima, that goes in a South/North direction through western Galicia from Tui to Lugo, over Carballo.
    Key words:
    Roman Roads, Natural paths, Coastal Roman Galicia (littoral and interior).

    Este traballo parte da idea de que para chegar ó coñecemento da rede viaria romana dun determinado espacio xeográfico débense conxugar diversos factores. Considerar, antes de nada, o espacio a abranguer; as rutas naturais de comunicación que existen nese espacio; a xerarquía desas rutas, porque sinalan os camiños principais e secundarios a seguir; pero ademais o hipotético trazado viario debería ser confirmado por información complementaria, que proporcionan fontes como as arqueolóxicas, autores clásicos, documentación medieval, toponimia, etc. Trataríase de construír un trazado ideal, para posteriormente confirmar, ou rexeitar, a través das diversas fontes, a existencia, ou viabilidade da ruta romana, e non o contrario.

    A VIA XX PER LOCA MARITíMA NA ÚLTIMA DÉCADA.

    Son moitos os autores que, no pasado e presente século, adicaron parte do seu tempo a intentar localizar este enigmático itinerario romano . Pero é só nesta última década, cando xorden investigadores que realizan, tanto detidas revisións, como serias reflexións sobre a maraña de teorías existentes. Todas estas consideracións levaron á aportación de novas ideas, que desembocaron na adopción dunha renovadora perspectiva do sistema viario romano das provincias de Pontevedra e Coruña máis clara e actualizada, que a dos seus predecesores (PEÑA:1990-1), (CAAMAÑO-NAVEIRO:1991), (VAZQUEZ GOMEZ:1991).


    En 1991 Peña Santos conclúe que só atopa indicios claros da existencia dunha única vía romana principal no territorio da provincia de Pontevedra, e que esta non pode ser outra que a XIX. Iniciada en tempos de Augusto entraría por Tui, e seguiría recta cara o Norte pola Depresión Meridiana ata cruzar o Ulla cerca de Cesures. Partiría de Braga facendo a primeira mansión en LIMIA. As do tramo Pontevedrés serían de Sur a Norte, TUDE (Tui), BURBIDA (Vilar Enfesta), TUROQUA (Pontevedra) e AQUIS CELENIS (Caldas de Reis), e na provincia de A Coruña estaría IRIA (Iria Flavia). Engade que a vía XX per loca maritima sería unha ampliación relativamente serodia da anterior, concebida para dar servicio ó litoral noroccidental galego. Nacería en AQUIS CELENIS, seguiría ata Cesures coa XIX e viraría, en Iria, cara Noia. Remata chamando a atención sobre a regularidade con que as mansións se ubican na intersección dos ríos Limia, Miño, Lérez, Umia e Ulla coa depresión meridiana (PEÑA, 1990-1991).
    En 1991 Caamaño Gesto e Naveiro López realizan un traballo sobre vías romanas na provincia de A Coruña. Seguindo a López Ferreiro propoñen un primeiro tramo común para as vías XIX e XX, de BRACARA AUGUSTA (Braga) a IRIA (Iria, A Coruña).
    Ó aparecer a mansión AQUIS CELENIS nas dúas vías, o redactor do itinerario, parece omitir as catro primeiras mansións da vía XX. A cifra sinalada a continuación, debería ser igual á suma das distancias parciais das mansións ata AQUIS CELENIS, contadas pola vía XIX, cando en realidade ofrece unha cifra moi superior. Sinálase que este problema se soluciona se as distancias se miden en estadios a partir do límite do convento xurídico bracarense (CAAMAÑO/ NAVEIRO, 1991: 213). Dende AQUIS CELENIS (Caldas de Reis) seguen a hipótese de López Ferreiro, quen sitúa en Baroña (Porto do Son), a mansión VICOS CAPORUM; en Santa María de Barro (Negreira) a mansión AD DUOS PONTES e en San Pedro de Brandomil (Zás), a mansión GLANDIMIRO. A partir deste punto abandóase a proposta de López Ferreiro, localizando a mansión de ATRICONDO nos arredores da Lagoa de Alcaián (Coristanco) á teor da existencia no lugar de lendas sobre cidades asulagadas. Por último ubícase a mansión BRIGANTIUM na cidade de A Coruña. Dende este punto o trazado omítese, sinalando que existe unha insuficiencia de millas entre BRIGANTIUM (A Coruña) e LUCUS AUGUSTI (Lugo). As 35 millas referidas no itinerario equivalen a 51,8 Km, e a distancia real entre as dúas localidades, é moito maior. (91 Km ).
    Tamén en 1991, Vázquez Gómez (1991:35-40) xunta as mencións que aparecen nas diversas fontes clásicas, tanto ó pobo dos Ártabros , como á cidade de BRIGANTIUM. Posteriormente realiza unha breve incursión no trazado da vía per loca maritima no tramo BRIGANTIUM-LUCUS AUGUSTI. Chama a atención sobre a posibilidade de que esta vía non pasase pola cidade de A Coruña, máis que por medio dun ramal secundario, é dicir dun empalme. Sitúa, deste modo, a mansión BRIGANTIUM da vía XX, no campamento romano de Cidadella, e dende alí un desvío levaría á cidade de A Coruña.

    En 1997 dase a coñecer a existencia en tempos romanos dunhas termas en Carballo de Bergantiños (CASADO/FRANCO: 1997). A existencia destes baños era intuida por diversos autores (MONTEAGUDO:1955), (DIEZ DE VELASCO:1985), (CAAMAÑO/ NAVEIRO:1991), (MORA:1992), (BLAZQUEZ:1992 ), e trala confirmación definitiva da súa existencia interpretouse que estes baños puideran ter funcionado como mansión dunha vía, a per loca maritima. As mansións que se propoñen son: LIMIA (Limia), TUDE (Tui), BURBIDA (Vilar de Infesta), TUROQUA (Pontevedra), e AQUIS CELENIS (Caldas de Reis), seguindo a Peña. Modifícanse os emprazamentos do resto das mansións, propoñendo: VICOS CAPORUM (Santiago), AD DUOS PONTES (Portomouro), GLANDIMIRO (Carballo, Bergantiños), ATRICONDO (Castromaior, Abegondo), e BRIGANTIUM (Cidadella, Sobrado dos Monxes).
    CARACTERÍSTICAS DAS VÍAS ROMANAS

    • Segundo o seu estatus xurídico as vías romanas poden ser clasificadas como:

    1. Vías públicas.

    Posiblemente o Decumanus Máximus e o Kardo Máximus do territorio, por ser os eixos principais da centuración e pola sua maior anchura podían entrar nesta categoría e, quizais en algunhas ocasións os quintarii e se tomamos en consideración as informacións de Higinio Gromático, os Subruvinci en Italia. Do mesmo modo, pertencían a esta categoría xurídica todas aquelas grandes vías públicas por excelencia, que puidesen eventualmente atravesar un territorio Estarían tamén clasificadas como públicas aquelas vías veciñais que foran construidas polos magistri pagorum, ou aquelas que atravesan propiedades privadas pero non se recorda o nome do propietario.


    2. Vías privadas. Pódense establecer cinco subdivisións.

    a.- Os límites establecidos a expensas das centurias que puideran ser asignados xunto con lotes de terras. Son vías privadas gravadas cunha servidume pública. Son de uso público.
    b.- Vias establecidas entre dúas propiedades con participación de cada un dos propietarios. Serían vías privadas de uso común a ambos.
    c.- Vías privadas dun só propietario gravadas con servidumes de paso. Uso restrinxido para os que necesitan chegar ós seus campos.
    d.- Vías privadas dun só propietario para uso exclusivo.
    e.- Vías veciñais construídas sobre propiedades privadas e con participación de privados. O seu uso será público (LOPEZ PAZ, 1994).

    Ulpiano recolle moi ben esta diferente clasificación das vías segundo o seu estatus xurídico e dí no Digesto: “ Chamamos vía pública a aquela da que o solo é público, pois non o entendemos igoal que o da vía privada, o solo da vía privada é de outro, e temos tan só dereito a pasar ou conducir o gando, e o da vía pública é solo público, que se deixou libre ou se trazou dentro duns límites por orde de quen tiña dereito de declaralo público, para que se poda ir e volver por él. Hai unhas vías públicas que son privadas como as veciñais. Chamamos pública, a aquelas que os gregos chamaban rexias e os latinos uns consulares e outros pretorianas. Privadas son as que se chaman agrarias . Veciñais as que están nas aldeas ou van a elas”. (ULPIANO, Dig. XLIII, 8, 2. 21. 22 ).

    • As características do trazado das vías romanas son fundamentalmente:

    a.- Preferencia polo terreo elevado.
    Parece evidente que os romanos preferían o terreo elevado para o trazado das súas calzadas, por diversos motivos de estratexia. O control dende as alturas evita ataques por sorpresa, e vixía os movementos dun hipotético inimigo. Existen motivos económicos, tamén, para esta elección, xa que as explotacións mineiras tenden a atoparse en lugares elevados. A estes condicionamentos estratéxicos e económicos habería que engadir motivacións de carácter práctico. Elixen as medias ladeiras, para desta forma elevarse lentamente ata as mesetas, onde as penichairas, discorren por enriba das nascentes dos ríos, regos e regatos, evitando, e economizando, deste modo, as construccións de obras de fábrica. Ó fuxiren da ribeira dos ríos evitan posibles inundacións, así como desprendimentos, etc. (CAAMAÑO,1978). En Galicia a utilización das divisorias de augas como vías de tránsito pode recuarse á época neolítica, cando aparecen relacionados os monumentos funerarios característicos dese momento cós percorridos que é posible facer a través das penichairas coincidentes con aquelas. Esta forma de adentrarse no territorio vai pór de manifesto que sempre se pode considerar como máis antigo aquel camiño que discurre pola divisoria de augas (NARDIZ ORTIZ,1991). As superposicións das redes viarias nas distintas épocas indica que o relevo impuña unha serie de camiños óptimos frente a outros que quedaron en desuso. Os romanos deron continuidade a estes camiños mediante a construcción de pasos permanentes sobre os ríos, por medio de pontes.
    b.- Trazado en liña recta
    Unir pontos na distancia polo camiño máis curto é unha das características tradicionais a ter en conta para o estudio das vías romanas. A dereitura destes camiños non debe tomarse sensu estricto pensando que non se detiñan ante nada, na súa admiración pola liña recta. Concíbese a vía como unha longa aliñación, unha recta na distancia, que terá que enfrontarse, a pequena escala, é dicir a pé de relevo, ós condicionamentos xeográficos de cada zona e ás limitacións técnicas da propia época. Un río, unha montaña, un área asulagada fixeron variar, como é lóxico, en moitas ocasións a recta ideal; mais cando o impedimento orográfico ou técnico era superado axiña endereitaba a súa dirección, mediante un sistema de reprantexamento do camiño, tanto a pequena, como a gran escala (NARDIZ ORTIZ,1991:37).

    AS RUTAS NATURAIS
    As rutas naturais facilitaron o desplazamento daqueles que quixeron, ó longo da historia, penetrar no interior dun espacio xeográfico ben definido e delimitado polas potentes barreiras físicas que a isolaron e axudaron a definir, a actual Galicia. Ás veces usadas dende tempos protohistóricos , estas rutas naturais foron en época romana utilizadas para primeiro penetrar e logo tecer no interior do territorio unha rede viaria terrestre capaz de abranguer e comunicar esa realidade espacial e xeográfica do modo menos artificioso posible.
    O acceso natural de Galicia, dende o Este‚ é o que se realiza polo porto de Pedrafita, entre as serras do Courel e Ancares, ó longo do val do río Valcarce, que xunto as depresións de Valdeorras e Quiroga, configuradas no val do Sil ata a depresión do Bierzo, canalizaron as saídas das vías XIX e XX en dirección a Astorga. Dende o Sur, os accesos son tres, o primeiro efectúase a través da depresión de Monterrei e terras de Chaves, configuradas polo río Támega, e por onde discurría en época romana a vía XVII. O segundo paso é Portela de Home, ó que se accede a través do val do río Home e Limia, que será o que utilice a vía XVIII. O terceiro acceso procurouse no curso baixo do Miño , concretamente en Salvaterra e Tui, e interesa destacar o paso de Tui, por ser o lugar onde as vías XIX e XX salvan o río, establecendo a mansión TUDE.
    Esta entrada natural de Tui conecta inmediatamente cun accidente xeográfico de primeira orde. A Depresión Meridiana é un corredor fundido de dobre orixe, á vez topográfica e tectónica que percorre Galicia de Norte a Sur, ó longo duns 150 km, e que conecta de modo natural, dende Tui a Carballo, toda a franxa maritima occidental de Galicia (TORRES, 1990: 37). Este corredor en dirección Sur-Norte conflúe en Carballo, cunha ruta natural dirección Noroeste-Sureste, que se desenvolve agora na Galicia noroccidental. A que se vai acuñando como Galicia noroccidental é un conxunto de costa e interior no que se aglutinan unha serie de unidades menores que de seren consideradas individualmente, difuminarían ata facer perder a personalidade deste extenso anaco de penichaira coa sua correspondente e variada costa. De xeito que os seus límites polo interior poden ser, a Serra de Montemaior, e en xeral, a divisoria do Golfo Ártabro...cara ó noroeste linda o mar (TORRES, 1990: 33). Esta penichaira, retraída con respecto da costa, desenvólvese dende a Serra de Montemaior (ó oriente de Carballo), e transcorre á altura aproximada de San Pedro de Soandres, Santa MartIño de Cerceda, San Lourenzo de Bruma, San Cristobo de Mesía, San Martíño de Cabrui, Santiago de Bascoi, Santa Mª de Lourdes, e Santa Eulalia de Curtis. Dende este lugar a divisoria retrocede cara ó Sur, e a través da serra da Corda da Ara contacta coas Serras Occidentais. Concretamente na confluencia da Serra da Cova da Serpe ó norte, e a serra do Bocelo ó Sur, chega a As Pías. Lugar onde se establece a comunicación natural entre a provincia da Coruña e Lugo neste sector da Dorsal galega.
    Ademais desas dúas grandes arterias (mapa nº 1), existen na Galicia costeira unha segunda categoría de rutas de comunicación naturais, orixinadas nos interfluvios dos ríos, de Sur a Norte: Miño, Oitavén, Verdugo, Lérez, Umia, Ulla, Tambre, Xallas, Anllóns, e de Oeste a Este: Arteixo, Mero, Mendo, e Mandeo. As bacías asociadas a estes ríos, e as penichairas configuradas nos seus interfluvios, sinalan os itinerarios secundarios, absolutamente necesarios, e se cabe, tan importantes como as devanditas, por conectar en verdade toda a abrupta franxa marítima á arteria principal. Estes cauces viarios naturais presentes no relevo costeiro galego, permiten pór de manifesto a existencia dun modo primixenio de transitar o territorio. Este tránsito sería realizado polo íntimo engranamento das rutas naturais, principais e secundarias, desenvolvidas fundamentalmente a través das liñas divisorias de augas. Coas vías naturais articuladas deste modo, os romanos non tiveron máis que seguilas, dándolles corpo físico mediante a construcción de pontes, afirmado do terreo, mensuración, etc.
    A VIA XX E O ITINERARIO ANTONINO
    Coñecemos a existencia desta vía gracias á conservación dende a antigüidade dun documento escepcional, que ofrece unha detallada relación das principais vías do imperio romano, o chamado Itinerario Antonino. O documento parece que data dos anos 80 do terceiro século, e nos informa tanto das principais vías que percorrían o territorio galego como das mansións nas que se facía descanso, sinalando ademais as distancias entre elas. Aínda que se lle teñen detectado diversos erros, visto no seu conxunto, e unha vez tomadas as debidas precaucións, resulta unha fonte inestimabel de nomes, e de distancias. Datos que poden resultar moi útiles se se contrastan coidadosamente co espacio xeográfico que pretenden abranguer (ROLDAN HERVAS,1975).
    As vías romanas que percorren a nosa rexión son as que, cos números XVIII, XIX, e XX, aparecen no Itinerario Antonino, sendo a vía XX, tamén chamada “per loca maritima”, a que nos interesa para este traballo. Aínda así resulta necesario o estudio parcial da anterior vía XIX, para situar as mansións da XX na provincia de Pontevedra, ó se omitir as mansións da vía XX ata AQUIS CELENIS , por ser común o trazado, para ambalasdúas vías, ata esa mansión.



    A VIA XX PER LOCA MARITIMA

    É Peña (PEÑA, 1990-1991) quen estudia o tramo pontevedrés da vía XIX ata AQUIS CELENIS, situando as mansións de TUDE (Tui), BURBIDA (Vilar Enfesta), TUROQUA (Pontevedra), e AQUIS CELENIS (Caldas de Reis). As mansións parecen ser as mesmas, para as vías XIX e XX, ata AQUIS CELENIS. Entendido deste modo ten lóxica que se omitan as catro primeiras mansións para a vía XX, sendo a primeira que se sinala no itinerario a de AQUIS CELENIS. A partir de aquí, a maioría dos autores, fanna continuar común á XIX ata Iria, a pesar de que IRIA só aparece nomeada como mansión na vía XIX.
    As teorías máis recentes din, como xa afirmara López Ferreiro (LÓPEZ: 1898), que dentro da provincia de A Coruña, a vía per loca maritima percorría a Península do Barbanza, establecendo a mansión VICOS CAPORUM dentro do concello de Porto do Son, concretamente no castro de Baroña. A continuación a vía enfiaría cara o río Tambre, para ser cruzado entre Santa Cristina de Barro, onde se faría a mansión AD DUOS PONTES. Dende aquí seguiría ata Brandomil, onde se sitúa a mansión GLANDIMIRO. A partir desta, Caamaño e Naveiro resolven a excesiva sinuosidade atribuída tradicionalmente a esta vía romana, e identifican a cidade de A Coruña coa mansión BRIGANTIUM, para trazar practicamente unha liña recta entre este punto e a previa mansión de GLANDIMIRO (Brandomil). A medio camiño entre A Coruña e Brandomil, sitúan a mansión de ATRICONDO, concretamente na Lagoa de Alcaián (Coristanco), a 8 km de Carballo. Dende BRIGANTIUM, situada na cidade de A Coruña, resulta moi dificil seguirlle a pista a este hipotético trazado, xa que a principal guía, o Itinerario de Antonino, sinala 51 kilómetros entre BRIGANTIUM e LUCUS AUGUSTI, cando entre a Coruña e Lugo existen 98 km.
    A devandita hipótese é comúnmente aceptada como proposta de percorrido para a vía romana principal, dentro da provincia de A Coruña. Ó longo deste traballo imos suxerir unha alternativa á exposta, xa que, sen negar que este camiño é viable, como testemuñan os restos epigráficos que subliñan o seu trazado, éste podería ser considerado polas súas características mais ben unha vía secundaria, ó dar servicio a toda a franxa litoral da península do Barbanza, esquecendo o seu principal cometido, que é chegar a Lugo, pasando por Carballo, onde pensamos que se facía mansión, polo camiño mais curto, que asemade coincidiría cunha ruta natural de comunicación, a depresión meridiana, que sí acadaría os requisitos mínimos para vía romana principal.
    A CUESTIÓN DE AQUIS CELENIS
    Comeza o Itinerario Antonino a relación de mansións da vía XX coa de AQUIS CELENIS, sinalando a distancia CLXV m.p equivalentes a 244,2 km. As vías XIX e XX coinciden en facer as mesmas mansións, dende BRÁCARA a AQUIS CELENIS (CAAMAÑO/NAVEIRO, 1991). Por esta razón a distancia debería ser igual a que hai, de BRACARA a AQUIS CELENIS mediada pola vía XIX, é dicir 146,5 km. Pero, en realidade, o itinerario proporciona outra cifra que se excede en 97 km. Ante esta discordancia xorde a pregunta: ¿Qué indica a cifra que aparece xunto á mansión AQUIS CELENIS da vía XX?. En principio non o sabemos. Sen embargo obtéñense 243,6 km mediante a suma das distancias parciais ata AQUIS CELENIS medidas pola XIX, máis a suma das distancias das mansións da vía XX, a partir de AQUIS CELENIS, medidas en estadios: VICOS CAPORUM, AD DUOS PONTES e GLANDIMIRO. A suma das distancias parciais destas tres mansións é de 97 km. É dicir que coincide co exceso de millas atribuído á mansión AQUIS CELENIS para a vía XX do Itinerario Antonino (na realidade, o erro é de 600 m. en 244 km). Se trazamos unha liña recta entre Tui e Carballo ó longo da depresión meridiana e ubicamos ás mansións da vía XX obtense que a mansión GLANDIMIRO estaría ubicada en Carballo. A distancia proporcionada a AQUIS CELENIS de 244,2 Km sería en realidade a lonxitude da vía XX dende BRACARA a GLANDIMIRO, medíndoa primeiro en millia passum: CLXV(244,2), e dende AQUIS CELENIS en stadios. É dicir coa medida de CLXV m.p. (244 km) estásenos a ofrecer a distancia total do tramo de vía que discorre pola depresión meridiana. A referencia AQUIS CELENIS é imprescindible, xa que funciona como chave para saber a partir de qué lugar hai que comezar a contar as mansións da vía XX. Sabemos que a mansion VICUS CAPORUM está situada a 36 km da anterior, porque o Itinerario proporciona a referencia, neste caso, AQUIS CELENIS; doutra maneira non se sabería a partir de onde hai que contar as distancias da vía XX.
    VICO SCAPORUM
    É aludido no Itinerario Antonino como mansión da vía XX, a CL stadios (36 km) de AQUIS CELENIS. O topónimo parece facer referencia ó tipo de asentamento, un vicus , pertencente ós Caporos (MORALEJO,1973). Aparece nas fontes establecido este pobo na comarca desenvolvida entre o río Sar e Caldas de Reis, atribuíndoselle un territorio constituido en esencia polo val de A Mahía (ROMERO/POSE,1987: 69). Fundamentalmente irrigado polo río Sar, comprende á súa vez as cabeceiras dos ríos -de oeste a este- Roxos, Figueiras e Sarela. Todos constitúen a cabeceira do val de A Mahía, que se extende cara o Sur, enchendo a maior parte do concello de Ames .
    A Mahía aparecerá séculos máis tarde unida á historia de Santiago. O emprazamento xeográfico desta cidade localízase exactamente entre a cabeceira do río Sar e o río Sarela, e polo tanto no extremo nororiental do val. O natural vínculo que se pon de manifesto entre o núcleo e o dito val, propiciará a aparición ó longo da Idade Media da Terra de Santiago , aflorando unha forma de dependencia, dun territorio con respecto a unha cidade, que se perpetúa ó longo da historia. A existencia deste vínculo lévanos a propoñer a hipotética ubicación do principal vicus do pobo dos Caporos nun dos castros situados no extremo nororiental do val da Mahía, concretamente, no de Santiago (GARCÍA, 1971: 244).
    As orixes de Santiago parecen recuar ata época prerromana, momento no que se desenvolve un hábitat de tipo castrexo localizado pola toponimia nas rúas do Castro, Callobre, Castrón D’ouro e en xeral polo entorno da rúa do Preguntoiro. Con posterioridade se detecta neste castro presencia romana parece que relacionable cun probable asentamento de tipo viario, polo que se nos presenta insertado dentro da órbita romana, transformando este primitivo núcleo nun vicus viarii que sería dotado das infraestructuras mínimas características dos lugares onde se establecían mansións.
    A arqueoloxía constata que en época romana se produce a extensión do núcleo habitacional dende o castro cara o solar que hoxe abrangue a catedral de Santiago. Lugar acondicionado para a instalación dunha pequena terma e onde a poucos metros se localiza unha extensa necrópole. Así o testemuñan os restos do sepulcro romano localizado e excavado baixo o altar maior da catedral (GUERRA, 1982), as diversas canalizacións e paramentos aparecidos e relacionados cunha posible hipocausis (PEREZ, 1982: 146), e diversos muros de contención de terreos, quizais sucalcos, asoellados baixo o brazo sur do cruceiro (FRANCO, 1987: 41). Asemade, foi achada epigrafía votiva romana nos alicerces da catedral (PEREIRA, 1991: 125 e 137), así como numerosas formas de enterramento tardorromanas situadas baixo a nave maior (PEREIRA, 1991: 123).
    Quizáis sexa factible pensar na posibilidade de que o máis grande asentamento romano localizado ata o de agora na comarca de A Mahía puidera ter correspondido cun vicus , o do pobo dos Caporos, capaz pola sua importancia de que unha vía romana como a per loca maritima, desviara un ramal secundario, para establecer ó seu carón unha mansión. A distancia que ofrece o itinerario (CXCV stadios) entre AQUIS CELENIS (Caldas de Reis) e VICOS CAPORUM (Santiago), sería correcta se interpretamos que entre as dúas mansións existe unha vía, que as une, de 36 km de lonxitude . O caso gramatical empregado no nome da mansión indicaría dirección, é dicir, que aquela non está ó carón da vía principal, senón algo afastada. Segundo esta hipótese a vía XX dende Caldas de Reis non se dirixía cara Padrón e Iria , senón que vira ó interior en César cara Piñeiro, Portela e Vea, cruzando o río Ulla en Pontevea, para retomar o camiño principal ao longo da depresión meridiana, unha vez superado o obstáculo .
    Un ramal secundario conectaría a mansión VICOS CAPORUM á vía principal, xa que non era común que ésta desviara a sua aliñación para servir a núcleos poboacionais preexistentes. O nome da mansión fai referencia a un pobo prerromano, os Caporos, e a unha forma de asentamento, un vicus, resultado da sua inclusión no sistema viario. A preexistencia deste asentamento, estratéxicamente situado para o control e dominio do fértil e extenso territorio de A Mahía, determinou que a mansión se establecera nun lugar previamente habitado, ben defendido e de certa relevancia como era o castro de Santiago, antes que no fondo do val, mais vulnerable e isolado. Cando menos un ramal secundario chegaría a Santiago procedente de Pontevea, mentres outro sairía cara o norte en dirección Portomouro. Entre a vía principal e a secundaria quedaría enmarcado o val de A Mahía.
    O camiño principal dende Pontevea iría por Ponte da Ramallosa, Ponte Aido en Luou, Paraxó, Espasande, Seixo, Desamparados, Cornide, Espiño , e seguiría por Vilar de Francos e Rúa de Francos . Dende a falda do Castro de Francos, ou “Lupario” o camiño cruzaría abruptamente o val de A Mahía por Xinzo , deixaría ó norte Bugallido , Ortoño , e cruzaría o río Sar en Chave de Ponte, seguindo por Chave de Carballo, Vidaloíso, Sabaxáns, San Salvador de Bastavales , Cirro , Estrar e Santa Mª de Perros. A seguir o camiño pasaría baixo a mirada das torres de Altamira e seguiría por Castrigo, Loureiros , Pousada e Augapesada, para continuar por Santo Tomé de Ames (Fotos nº 1, 2 e 3), San Mamede de Piñeiro , San Cristóbal de Tapia, ata chegar finalmente a Entrepontes , onde cruza o río Tambre, pola ponte Portomouro (mapa nº 2).
    AD DUOS PONTES
    Segundo o itinerario Antonino esta mansión está situada a 27,7 km (CL stadia) da anterior . Tradicionalmente vense de situar o cruce do río Tambre entre os lugares de Ons e Negreira, a onde chegaría esta vía, procedente de Iria, despois de contornear a península do Barbanza. A proposición deste itinerario para a vía romana principal débese a López Ferreiro. O primeiro argumento que utiliza este autor para ubicar o paso romano do río Tambre en Ons e Negreira é que, segundo dí, existían referencias populares que ubicaban alí, a ponte referida; ainda que sinala: tamén o atribúen para sí as parroquias limítrofes con esta. As evidencias físicas son o segundo argumento utilizado polo coengo. A existencia de restos de piares no medio do río, nese lugar, lévanlle a pensar que puideran ser da ponte romana. Máis abaixo di López Ferreiro que o topónimo Ons xurdiría no momento da caída da ponte, xa que na fala dos galegos, estes exclamarían (ó ver caer a ponte): !ous!, e que de aí derivaría a Ons. O último argumento‚ é de todos o que puidera resultar máis convincente. Baséase na existencia de diversos documentos medievais que relatan a lenda da Traslación do corpo do apóstolo Santiago a España. O argumento de López Ferreiro fúndase en considerar os diversos desprazamentos realizados polos discípulos apostólicos antes de enterrar ó corpo de Santiago, como hipotéticos itinerarios romanos . Mentres o Codex Calixtinus di que no camiño dende a morada da raiña Lupa á do rei de Dugium se atravesaba unha ponte sobre certo río, dous valiosos documentos franceses, publicados por López Ferreiro, relatan a historia dun modo semellante, aínda que presentan certas variantes. Son o relato da Traslatio Magna de Fleury datado arredor do ano 1030, editado por Juan de Bois e hoxe extraviado. O outro é o localizado no Mosteiro de Gembloux , datado tamén do século XI, e depositado actualmente na Biblioteca Real de Bruxelas (DIAZ, 1999: 341).
    Nestas dúas últimas versións fálase de que os discípulos atravesan o río Tambre. Curiosamente en ámbolos documentos aparece mencionada unha “fonte” -quizais unha mala transcripción de ponte, xa que se di que estaba na vía pública, que fora construída polos antigos, e que chamaba a atención a súa arcuato ópera- . Desconcerta de todos modos a indicación, de que se introducen na fonte . A segunda información que se pode extraer destes documentos é extraordinaria por concretar, cousa que non sucede na versión do Códice Calixtino, tanto o nome do río, como o lugar exacto onde se derruba a ponte. O río que atravesan é o Tambre. O seu paso realízase nun lugar denominado Portum Nicrariae segundo o documento de Fleury. Mais a existencia do documento de Gembloux deixa albiscar a posibilidade dun erro de transcripción no texto floriacense, ó localizar tanto o río como o lugar do paso, dicindo: ad fluvium Zare, ad portum qui vocibatur Marariae. López Ferreiro argüe sen moita base que os dous documentos fan referencia a Negreira e localiza en Santa Mª de Barro a mansión AD DUOS PONTES.
    Fronte a esa idea tradicional imos ubicar polo tanto o principal paso romano do río Tambre en Portomouro. A denominación do documento de Gembloux non pode ser máis clara. Propoñemos que o Portum qui voquibatur Marariae fai referencia ó topónimo Portomouro. A reducción sería PORTOMAURI>MOURO. No lugar de Entrepontes, onde ainda existe unha ponte Portomouro, estaría ubicada a mansión AD DUOS PONTES.
    Cando o nome da mansión vai precedida de preposición “ad” quere dicir que, ó non existir neste lugar un núcleo poboacional de suficiente entidade, se recurriu á caracterización paixasística para lle dar nome . Coa denominación desta mansión AD DUOS PONTES alúdese, claramente, á ubicación, no lugar da mansión, de dúas pontes. Estas cruzarían, unha, o río Tambre en Portomouro, outra sería a que se denomina, ainda hoxe, ponte pequena , e cruzaría a poucos metros o río Dubra. O documento máis antigo que se coñece que faga mención a ponte Portomouro data de 1380 . Pero só coñecemos a súa apariencia a través da descripción, que se lle fai, nun documento de 1564, que di: Sobre o río Tamare da Ponte Portomouro estaba unha ponte de pedra de catro arcos fortes e largos, que caeu por ser moi antiga. O deterioro da ponte xenerou un pleito no que se demandaba a través da Real Audiencia de Galicia a súa imprescindible reparación. Nesta petición as provincias do Xallas e Dubra reclaman a reconstrucción desa ponte, como método para preservar a comunicación da zona marítima de Corcubión, Fisterra, Camariñas, Laxe, Corme, Bergantiños, e Malpica, así como de Santiago, Ourense e Tui coa meseta. A ponte Portomouro parece funcionar deste modo como nexo de unión dun camiño importante para o transporte de productos como peixe, gando, e outros bastimentos, para as feiras de Medina del Campo, Medina de Ríoseco, Benavente e Astorga . Dise da ponte que está en bo sitio, e cómodo, e nun camiño Real. Finalmente engaden que debería deixarse, forte e perpetua como antes estaba. Ademais, ó ser necesaria a asistencia de peritos, que cuantificaran os gastos das reparacións, éstes descrébena. Medía 236 pés de longo, o que equivale a 66 m., 34 pés de alto, é dicir 9,5 m, e 16 pés de ancho, que é igual a 3,93 metros. Constaba dun arco central de algo mais de 36 codos , algo máis de 15 metros, situado entre outros tres máis pequenos, que están en las orillas de las ribieras. Destes arcos pequenos non se dan medidas. Os materiais empregados para a construcción da ponte semellan ser cantería, e argamasa .
    A construcción no século XV da veciña Pontemaceira, debeu facer innecesaria a reparación da ponte Portomouro, demasiado costosa, para servir a un camiño en desuso debido á creación dos camiños medievais de Santiago, que xeneraron itinerarios alternativos. A pervivencia ou abandono dunha ponte se nos presenta así intimamente ligada á historia do camiño ó que serve. Se unha ponte cae e non se reconstrúe o camiño morre, e viceversa . A caída definitiva da ponte Portomouro en 1592, debeu perxudicar en grande medida ó importante número de personas que traxinaba por ela. Neste senso parece pronunciarse o pleito, interposto polos veciños de San Mamede de Piñeiro e Santo Tomé de Ames, no ano 1626, amosando as consecuencias que trouxo para os habitantes dun e doutro lado do río a caida definitiva da ponte acaecida apenas trinta anos antes. O camiño péchase e desaparece.
    A presencia desta ponte foi vital para a existencia e posterior desaparición dunha longa vía, que se ramificaba, pero que conectaba a longa distancia as localidades de Tui e Astorga . Este camiño salvaba o río Tambre nun porto denominado “mouro”, topónimo que podería facer alusión a antigüidade do paso. A ponte que desaparece en 1592 pensamos podería ser considerada, cando menos, herdeira dun camiño e dunha ponte romana.
    GLANDIMIRO
    Dende Portomouro o camiño segue dirección GLANDIMIRO, sinalando o Itinerario unha distancia de CLXXX estadios, é dicir 33,3 km. Dentro desta hipótese a mansión GLANDIMIRO estaría situada en Carballo, e a distancia sería correcta. O camiño dende AD DUOS PONTES (Entrepontes) a GLANDIMIRO (Carballo) mellor documentado, é o que se realiza polo lado dereito do Val do río Dubra, ó longo da penichaira alí configurada. Recorre os concellos de Buxán, Trazo, Tordoia, e Carballo, a través do interfluvio entre o río Dubra e Lengüelle.
    Dende Entrepontes continuaría por Padrón, pequenísima entidade de poboación, a Santiago de Buxán , e San Pedro de Benza. O camiño seguría por Brea, Abelenda, e Forca, onde aparece caracterizado no século XII como “Via publica Bergantinis . Dende aquel cruce, seguía por Folgueira, e Santa Mariña de Anxeríz , punto outo e divisoria dos ríos Dubra e Anllóns. Dende aquí o camiño seguía a Portocovo, Meixónfrio , Portochán, Entrecruces, pasaba cerca de Santa Mª de Rus, para chegar por Quintáns, Ardaña e Brea á vila de Carballo onde estaría a mansión GLANDIMIRO.
    Neste lugar existíu na antigüidade un complexo termal de certa envergadura, e resulta probable que este establecemento fora utilizado como infraestructura hixiénica dunha mansión, ó servicio das persoas que se desplazaran pola rede viaria (CASADO/ FRANCO: 1997). coñecido é o uso que os romanos facían das fontes termais, moitas destas xurdencias foron utilizadas como lugares idóneos para establecer as diversas mansións situadas a intervalos regulares ó longo das vías romanas . O carácter estratéxico de Carballo, dende o punto de vista xeográfico, situado na saída norte da depresión meridiana, a existencia na vila dunha ben dotada instalación termal, o importante número de castros que a rodean , a localización cercana dun miliario en Laracha, que entraría dentro do trazado da vía (CAAMAÑO/NAVEIRO, 1991), o carácter de encrucillada distribuidora de camiños a Bergantiños, Malpica, Laxe, etc., así como a a coincidencia das distancias que sinala o itinerario, tanto a AD DUOS PONTES (Entrepontes), como a BRIGANTIUM (Cidadella) son os argumentos que se poden aportar.
    ATRICONDO
    A mansión ATRICONDO estaría situada a 32,5 Km de Carballo, perto do Castro de Castromaior (Abegondo). Dende Carballo a vía utilizaría o val do río Anllóns e as estribacións da Serra de Montemaior, para descreber un xiro ó Oriente e enfiar en sentido descendente en liña recta cara a Lugo (mapa nº 3). Neste tramo que se extende de Carballo ó Mesón do Vento, existen diversos vestixios arqueolóxicos e epigráficos que van perfilando o itinerario romano. En Santiago de Vilaño (Laracha) apareceu un miliario na igrexa parroquial adicado a Galerio e datado entre o 305-311 AD (CAMAÑO/ NAVEIRO:1991). En Coiro (Laracha) apareceron restos de inhumación de datación tardorromana (MONTEAGUDO: 1950). En San Pedro de Soandres (Laracha) apareceron un ara votiva e un capitel baixorromano e en San Martíño de Cerceda foi escavada unha necrópole tardorromana. O camiño seguiría ata Mesón do Vento e San Lourenzo de Bruma, para facer a mansión ATRICONDO, á altura de Castromaior.
    BRIGANTIUM
    Dende este lugar ó campamento romano de Cidadella existen 44 km aproximadamente. O camiño seguiría, dende Mesón do Vento, por San Lourenzo de Bruma (onde houbo un hospital) e San Martiño de Visantoña, para continuar por San Cristóbo de Mesía, e polas estribacións dos Montes da Tieira ata o cruce de Teixeiro e Cidadella, e Santa Eulalia de Curtis. Pasaría perto de Cidadella , onde se faría a mansión BRIGANTIUM .
    Existen autores que manteñen a posibilidade de que a mansión BRIGANTIUM da vía XX do Itinerario Antonino, estivera situada no campamento romano de Cidadella. Parece avalar esta hipótese a información que proporciona a Notitia Dignitatum. A fonte dí que a Cohors I Celtiberorum, asentada en BRIGANTIEA, parte cara Iulióbriga . Segundo isto, onde se ache o campamento da C.I.C se localizará BRIGANTIAE. A información que proporciona a arqueoloxía constata que do subsolo do campamento romano de Cidadela se extrairon abundantes tegulae co selo ou firma desa unidade. A arqueoloxía constata que tamén foi usada por esta unidade militar a veciña Medorra de Fanegas quizais como torre de sinais e vixiancia do camiño romano (CAAMAÑO/CRIADO, 1991/2).
    A distancia que proporciona o Itinerario Antonino sería correcta, tanto a Lugo como a Carballo. Dunha opinión semellante parece ser Vazquez Gómez, cando dí: Na miña opinión o campamento romano de Cidadella coincide co punto sinalado como mansión BRIGANTIUM da vía XX, per loca maritima, situada a 35 m.p. de Lugo e da que partía unha calzada cara a actual cidade da Coruña (VAZQUEZ, 1991: 35). Dende Cidadella o camiño descendería por As Cruces, Cumbraos, Castro Roade e As Pías, nó de comunicación dende tempos remotos (CRIADO: 1980). Dende este paso natural, aberto nas Serras Occidentais, a vía adéntrase na provincia de Lugo e fóra do ámbito deste traballo. O camiño seguiría por Silva, Friol e Devesa, onde apareceu un miliario. A mansión habería que situala, pola distancia, perto de Friol, senón alí mesmo. O camiño a LUCUS AUGUSTI dende a mansión de CARANICO (Friol) non é dificil de adiviñar, xa que o Itinerario sinala XVII mp., é dicer 25,6 km. Dende Friol a LUCUS AUGUSTI (Lugo) a distancia é correcta e pasaría polas localidades de Milleirós, Ponte Ombreiro, Saamasas e finalmente a capital do conventus.

    CONCLUSIÓN

    Tentar averiguar o trazado da vía romana per loca maritima, que pasaba dando cobertura a un relevo marítimo como o galego, articulado ata a extenuación cos seus 1300 km de costa entre o río Miño e o río Eo, contendo no seu largor a terceira parte da costa peninsular, era o obxectivo deste traballo.
    Concluíndose que o único modo de levar a cabo a cobertura marítima dun territorio destas características en época romana, é a través das rutas naturais de comunicación, fundamentalmente: a depresión meridiana que comunica o Norte e o Sur de Galicia; e a divisoria de augas límite sur da Galicia noroccidental, que establece a comunicación de Oeste a Este.
    A depresión meridiana exténdese de Tui a Carballo, e trala ubicación de dúas mansións dunha mesma vía romana, a un e outro extremo da falla, resulta inevitable o trazado dunha liña recta entre as dúas mansións ó longo do corredor para tender a vía XX. As bacías creadas polos ríos secundarios que discorren por esta depresión, farían circular á vía romana polas zonas periféricas da mesma, discurrindo a media ladeira para, en canto a orografía o permitira, elevarse ata a penichaira colindante. Deste modo, tanto ó longo, como nas estribacións desta depresión, establécese a conexión viaria entre TUDE (Tui), e GLANDIMIRO (Carballo). As mansións do tramo pontevedrés localízanse cáseque con precisión matemática no cruce das grandes arterias fluviais que verquen ó mar (PEÑA 1990/91: 228). Á relación de Peña Santos habería que engadir, na provincia de A Coruña, a mansión AD DUOS PONTES (Entrepontes) no cruce do río Tambre, e a de GLANDIMIRO (Carballo) no cruce do río Anllóns. A escepción sería VICOS CAPORUM (Santiago) que non estaría situada no cruce dun gran río, senón entre o río Sarela e a cabeceira do Sar.
    A divisoria de augas utilizada pola vía romana exténdese dende a Serra de Montemaior ata as Serras Occidentais cunha dirección xeral Oeste-Este. Esta ampla superficie elevada que transcorre retraida da costa, favorece o desprazamento ao aforrar en grande medida as obras de fábrica. Dende Carballo proxéctase unha liña recta imaxinaria que une as mansións de GLANDIMIRO (Carballo), ATRICONDO (Castromaior, Abegondo), BRIGANTIUM (Cidadela, Sobrado), CARANICO (Friol), e LUCUS AUGUSTI (Lugo), e utiliza a divisoria que delimita o Golfo Ártabro polo sur para trazar a vía romana que transcurriría por Laracha, San Pedro de Soandres, San Martiño de Cerceda, Mesón do Vento, San Lourenzo de Bruma, San Cristobo de Mesía, Santa Eulalia de Curtis, Roade, e Mandeo.
    Concebido deste modo, o trazado da vía artéllase respecto a tres puntos xeográficos moi concretos: as capitais dos conventus bracarense e lucense, e a mansión de GLANDIMIRO (Carballo). A partir desta hipotética vía sería posible ir establecendo a comunicación cos portos marítimos, a medida que o van permitindo os interfluvios dos ríos: Ulla e Tambre, Tambre e Xallas, Xallas e Anllóns, Arteixo e Mero, Mero e Mendo, e Mendo e Mandeo. Nas penichairas configuradas entre estes ríos desenvolveríase a rede viaria secundaria romana, que conectaría os diferentes portos marítimos de Galicia co exterior, a través dunha longa arteria principal a onde toda rede secundaria flúe.
    Comprender o papel que exerce, como axente distorsionador da rede viaria romana do seu entorno, o nacemento da cidade de Santiago, con todas as suas connotacións, relixiosas, de culto e peregrinación dende o século IX, resulta fundamental para entender o esquecemento dun camiño que non chegaba a Santiago. Éste pasou dando cobertura, durante moitos séculos a franxa marítima occidental de Galicia, de ahí a denominación romana de vía Per loca maritima .
    Por último restaría sinalar que para elaborar o hipotético trazado desta via tivéronse en conta as características xerais das vías romanas, os condicionamentos xeográficos do territorio, as rutas naturais de comunicación que existen dentro del e os pasos da vía considerados fixos. A pequena escala tivéronse en conta a ubicación dos diferentes restos arqueolóxicos e achádegos epigráficos, así como os diversos indicadores da antigüidade dun camiño, que poden ser moi variados: existencia de necrópoles (as romanas antes do cristianismo situábanse xunto a camiños), de vestixios artísticos como capelas isoladas, as advocacións máis antigas das parroquias, como as adicadas a San Pedro, San Martiño, San Lourenzo, San Estebo, Santa Mariña, ou Santa Eulalia. Tivéronse en conta as advocacións realizadas a santos camiñantes, como San Cristobo, ou Santiago; a existencia no camiño de cruceiros, que cristianizan vellos miliarios; a pervivencia de lendas medievais sobre a traslación de santos, ou reliquias, que adoitan desprazarse por camiños moi antigos e localizar puntos xeográficos con precisión ; obras de fábrica como pontes, restos de camiño, referencias documentais, toponimia, cartografía, fotografia aérea etc.
    A modo de colofón habería que salientar o escaso número de miliarios aparecidos no convento lucense, circunstancia que dificulta o estudio das vías romanas na provincia de A Coruña e Lugo. Aínda así, existen máis restos arqueolóxicos e epigráficos dos que semellan nun comezo. De todos modos, non se debe perder a esperanza de que aparezan no futuro mais pedras miliarias que falen por nós, á hora de elexir un, ou outros, itinerarios ó paso da vía romana per loca maritima pola provincia de A Coruña.

    Santiago, Setembro de 1999.


    Agradecementos:
    A Gerardo Pereira Menaut, e a José Manuel Caamaño Gesto, por creer en mín. Tamén a Ramón Fábregas Valcarce, Gregorio Casado Gonzalez, Liz Guidart, D. Gustavo Gutierrez de Caviedes, Fernando López Alsina, Paz López Paz, Isabel Mouriz Barja, Manuel López Besteiro, Segundo Alvarado Blanco, Helena Fernandez López e Luís Gómez Casal.


    BIBLIOGRAFÍA

    ACUÑA CASTROVIEJO, F. e CRIADO BOADO, F. (1987): “Catalogación de los yacimientos prerromanos del ayuntamiento de Santiago”, Arqueoloxía e Investigación nº 3, Xunta de Galicia. Santiago.
    ARIAS BONET, G. (1987): Repertorio de caminos de la Hispania romana. Madrid.
    BARROS SIVELO, R. (1875): Antigüedades de Galicia. Imp. Domingo Puga. A Coruña.
    BELLO DIEGUEZ, J.M, e CRIADO BOADO , F , e J.M. VAZQUEZ VARELA. (1987). La Cultura megalítica de la provincia de la Coruña y sus relaciones con el marco natural: implicaciones socio -económicas. A Coruña.
    BLAZQUEZ, A, e BLAZQUEZ, A. (1923): “Excavaciones y exploraciones en vías romanas”. Memoria de la Junta Superior de excavaciones y antigüedades“, 52. Madrid.
    BLAZQUEZ, J.M., GARCIA-GELABERT, M.P. (1992): “Recientes aportaciones al culto a las aguas la Hispania romana”. ETF, serie II, T. V, pp. 40-65.
    BOUHIER, A. (1979), “La Galice: Essai geographique d’analyse et d’interpretation d’un vieux complexe agraire”. Poitiers.
    CAAMAÑO GESTO, J.M. (1977-8): “Posible reutilización de camiños prerromanos en época romana” . Gallaecia 3, pp 281-285.
    CAAMAÑO GESTO, J.M. (1984): As vías romanas, Cadernos do Pobo Galego 3, Museo do Pobo Galego, Santiago.
    CAAMAÑO GESTO, J.M. (1978): “Aportaciones al estudio de las vías romanas, técnicas de construcción y características generales de su trazado”. Minia, Braga, 2ª Serie, 1(2) 1978, pp. 80-98.
    CAAMAÑO GESTO, J.M. (1991): ”El campamento bajoimperial romano en Hispania: El campamento de la Cohors I Celtiberorum”. Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en A Coruña, pp 19-22. A Coruña.
    CAAMAÑO GESTO, J.M e NAVEIRO LOPEZ , J. (1991): “Aportaciones al estudio de la red viaria romana de la provincia de A Coruña”. Finisterre, homenaje a Alberto Balil, Universidade de Santiago de Compostela, pp. 207-224.
    CAAMAÑO GESTO, J.M. e CRIADO BOADO, F. (1991/2): “La medorra de Fanegas, Sobrado dos Monxes, A Coruña. Informe de la campaña de excavación de 1984”. Brigantium, 7, pp 7-89.
    CARRE ALDAO, E. (1935):, “Geografía General del Reino de Galicia”. Provincia de A Coruña. En CARRERAS CANDI, F. Vol. I, pp 267-273, Casa Editorial Alberto Martín, Barcelona.
    CASADO GONZÁLEZ, G. e FRANCO MASIDE, R.M. (1997) : “O balneario romano de Carballo segundo as fontes do Arquivo do Reino de Galicia, unha excavación arqueolóxica no século XVIII”. Gallaecia, 17, pp 251-287.
    CRIADO BOADO, F. (1980): “Catalogación de las mámoas de Curtis, Sobrado y tierras adyacentes”, Brigantium 1, pp 13-40.
    CRIADO BOADO, F. (1981): “Relación entre la distribución de mámoas y el medio físico en la zona Sobrado-Curtis”. Brigantium 2, pp 7-26.
    CHEVALIER (1972): “Les voies romaines”. París.
    CURCHIN, L. A. (1985): “Vici and Pagi in Roman Spain”. Revue des Études Anciennes 87, pp. 330-332.
    DIAZ y DIAZ, M.C. (1999): “La epístola Leonis Pape De translatione Sancti Iacobi in Galleciam”. Compostellanum XLIII, pp. 517-568.
    DIEZ DE VELASCO, F. (1992): “Balnearios y dioses de las aguas termales en Galicia romana”. AEArq, nº 58, pp. 69-98.
    ESTEFANIA ALVAREZ, M. D. N. (1960): “Vías romanas de Galicia”. Zephyrus XI: pp. 5-103.
    FERREIRA PRIEGUE, E. (1988): Los caminos medievales de Galicia. Boletín Auriense, anexo nº 9.
    FILGUEIRA VALVERDE, J. (1956): “La carta arqueológica de la provincia de Pontevedra”, Museo de Pontevedra. Pontevedra.
    FITA, F y FERNANDEZ -GUERRA, A. (1880): Recuerdos de un viaje a Santiago de Galicia, Madrid, Imp. Lezcano y Cía.
    FRANCO TABOADA, A. (1987): Los orígenes de Compostela: “Una historia dibujada”. Deputación de A Coruña, Santiago.
    GARCÍA DE LA RIEGA, C. (1904): Galicia Antigua. Pontevedra, Tip. A. del Río y Micó.
    GARCIA MARTINEZ, M, C. (1971): “Morfoloxía castrexa das terras de Compostela” Compostelanum XVI, pp. 213-58
    GUERRA CAMPOS, J. (1982): “Exploraciones arqueológicas en torno al sepulcro del Apóstol Santiago”. Santiago de Compostela.
    HAMEY, L. A. e J.A. (1990): Los Ingenieros romanos. Madrid.
    LÓPEZ ALSINA, F. (1986): “De Asseconia a Compostela: pervivencia de estructuras viarias antiguas en la Alta Edad Media”. Compostellanum XXXI: pp. 307-314.
    LÓPEZ FERREIRO, A. (1898): Historia de la Santa A. M. Iglesia de Santiago de Compostela , I, Santiago, Imprenta y encuadernación del Seminario Conciliar Central.
    LÓPEZ FERREIRO, A. (1901): Galicia Histórica . Historia de Galicia. 1991.
    LÓPEZ PAZ, P. (1994): Economía política de los romanos. Editorial de la Historia. Santiago.
    LOSCERTALES D.G. VALDEAVELLANO, P. (1976): Tumbo de Sobrado, AHN. Madrid.
    TAMUXE, J.M. (1975): La vía romana “per loca maritima” por el Bajo Miño y Costa Atlántica. Imprenta Guardesa , A Guarda.
    MARGARY, I.D. (1957): Roman roads in Britain, 2 vols., London.
    MONTEAGUDO GARCIA, L. (1953): “Provincia de La Coruña en Ptolomeo”, AEspA XXXVI: pp. 91-99.
    MONTEAGUDO GARCIA, L. (1955): ”Noticiario: vía romana entre Betanzos y Guitiriz”. AEArq XXVIII: pp. 300-305.
    MORA, G. (1981): “ Las termas romanas en Hispania”. AEspA, vol. 54, 1981, pp 37-89.
    MORALEJO LASSO, A. (1977): “toponimia gallega y leonesa”. Ed. Pico Sacro, Santiago.
    MORALEJO, A., TORRES, C., e FEO J., (1998): Liber Santi Iacobi “Codex calixtinus”. Xunta de Galicia, Santiago.
    NARDIZ ORTIZ, C. (1991): “La formación y la transformación de la red viaria en Galicia”. Boletín Académico 14: pp. 35-48.
    NARDIZ ORTIZ, C. (1992): El territorio y los caminos en Galicia. Planos históricos de la red viaria. Colegio de Ingenieros , Canales y Puertos. Xunta de Galicia.
    NARDIZ ORTIZ, C. (1998): Los puentes de piedra y los ríos en Galicia. Caminos de piedra y agua. Ed. Enor.
    PEÑA SANTOS, A de. (1990-1991): “Consideraciones sobre las vías romanas de la provincia de Pontevedra”. Castrelos, 3-4, pp 217-243.
    PEREIRA MEANUT, G. (1991): Corpus de Inscripciones Romanas de Galicia. Consello da Cultura Galega. Santiago.
    PEREZ LOSADA, F. (1992): “Hipocaustos na Galicia romana”. Gallaecia 13, pp. 129-175.
    RODRIGUEZ CASAL, A. (1975): Carta Arqueológica del partido judicial de Carballo de Bergantiños ( A Coruña), Studia Arqueologica 34.
    RODRIGUEZ , P. (1983-4): “Grandimium” , Galicia Diplomática II.
    ROMERO MASIÁ , A. e POSE MESURA, X.M. (1987): Galicia nos textos clásicos. Monografías Urxentes do Museu Arqueolóxico de San Antón. A Coruña.
    ROLDAN HERVÁS, J.M. (1975): Itineraria Hispania. Fuentes antiguas para el estudio de las vías romanas de la Península Ibérica. Universidad de Valladolid / Universidad de Granada.
    RODRIGO, V. e HABA, S. (1992): “Aguas Medicinales y culto a las aguas en Extremadura”. ETF. , Serie II, Hª Antigua, t. V, pp 351-82.
    SA BRAVO, H. de (1984): “Caldas de Reis. Páginas históricas de la villa y de linajes de la misma y su contorno”. El Museo de Pontevedra, XXXVIII, pp. 57-84.
    SAAVEDRA, E. (1863): “Discurso leido ante la Real Academia de la Historia el día 28 de diciembre de 1862”. Madrid, imp. Manuel Galiano.
    SOBRINO LORENZO-RUZA, R. (1950): “Material lítico pulimentado de Lens”. Boletín de la Comisión de Monumentos de Lugo, IV.33, pp. 17-24.
    TORRES LUNA, Mª P. de, PAZO LABRADOR, A. J., e SANTOS SOLLA, J.M (1990), Galicia, rexión de contrastes xeográficos. Universidade de Compostela. Santiago.
    VALDÉS BLANCO R. (1993): “La necrópolis tardorromana de Guisande”. XXII Congreso Nacional de Arqueología Vol. II. Vigo, pp 337-342.
    VAZQUEZ GÓMEZ, X.L. (1991): “ La Coruña en época romana”. Ciudad y Torre . Roma y la Ilustración en la Coruña, pp. 35-40. A Coruña.




    PES DE FOTO:

    1.- Miliario anepígrafe localizado en Portomenlle (Santo Tomé de Ames).
    2.- Sextercio de Crispina, esposa de Cómodo. Anv. Busto.(Santo Tomé de Ames)
    3.- Sextercio de Crispina. Rev. Pudibundez sentada.


    MAPAS:

    1.- Trazado ideal da vía XX per loca maritima: 1. TUDE (Tui): 2. BURBIDA (Redondela): 3. TUROQUA (Pontevedra): 4. AQUIS CELENIS (Caldas de Reis): 5. VICOS CAPORUM (Santiago): 6. AD DUOS PONTES (Entrepontes): 7. GLANDIMIRO (Carballo): 8. ATRICONDO (Castromaior): 9. BRIGANTIUM (Cidadela): 10. CARANICO (Friol).

    <————> - recta ideal
    i———i - recta ideal entre mansións
    ­———­ - vía romana
    i - capital do conventus

    2.- Hipotética vía XX no Val de A Mahía e Val do Dubra.
    3.- Hipotética vía XX na Galicia noroccidental.













  9. #9 giannini 26 de feb. 2007

    Sansueña, es interesante lo que pones, pero creo que no lleva a conclusiones definitiva, incluso no creo que permita sacar conclusiones.

    En La Coruña también tenemos Castros y Castrillón, Cruceiro, por supuesto que tenemos caminos reales, como en tantos otros sitios en los que los caminos no constituyen una mera servidumbre de paso, Calzada, o A Barca (San Pedro de Visma).

    La toponimia, creo que puede llevar a equívocos. Hace poco leía el artículo “La Torre de Augusto en la Campa Torres (Gijón, Asturias). Las antiguas excavaciones y el epígrafe de Calpurnio Pisón”, de varios autores: C. Fernández Ochoa, A. Morillo Cerdán y A. Villa Valdés. Está publicado en el número 78 de Archivo Español de Arqueología correspondiente al año 2005 y ocupa las páginas 139 a 146.

    El caso es que al leer este estupendo artículo, me llamó la atención que mencionase la lisboeta península de Arrábida. En Palos tenemos el monasterio de la Rábida, que al parecer tiene relación con uno de los significados que le da el DRAE:

    Rábida.
    (Del ár. hisp. rābiṭa, y este del ár. clás. ribāṭ, lugar de estación de los musulmanes que se dedican a la piedad y la guerra santa).
    1. f. En Marruecos, convento, ermita.
    2. f. Fortaleza militar y religiosa musulmana edificada en la frontera con los reinos cristianos
    .

    El mismo Diccionario también le da esta acepción:

    Rábido, da.
    (Del lat. rabĭdus).
    1. adj. Violento, airado.


    Llego a donde quería. Si has seguido el artículo de Cossue, y el debate sobre la carta de expulsión de los judíos de Ourense, recordarás que por La Coruña tenemos un sitio denominado A Rabiada o A Rabeada. En base a este microtopónimo algunos estudiosos han supuesto, incluso han afirmado (creo), que allí debió haber un asentamiento judío. Pues no, existen otras posibilidades. No tiene porqué ser así. En definitiva, la toponimia da indicios, pero a veces creo que pueden resultar engañosos.

  10. #10 pérola 26 de feb. 2007

    Sansueña tengo toponimia antigua que buscaraTumbo de Sobrado.


    Año 1100. de eclessia cidadelle et de curtis: ...et diviserunt illas eclesias cum suis directuris et per suos terminos, quomodo venit per ipsam veredam de illa fraga de Causo et inde ad illum fontem de Axe per ipsam veredam ad querqum de Sancti et per Petram Longam de Apreciatorio per ilum amenalem, inter ipsas vías aquas in prono, quomodo intrat in aquam de subcarrale et vadit in prono...Tumbo I, fols 59 r y v.

    1199. de vilacovas et de quintanas
    ...in terminis de Guarguiane de voce de villa de Covas et de Quintanas per viam que unde de faro per Villarulu, et inde Sancta Eulalia de Curtis, et inde quomodo vadit ad montem de Enara.


    968 testamentum de villa tancini et de villa perarias quod fecit astrulfus confessus. ... villare dicitur Tancini...et iacet ipso villare inter mundine et laureda, et alium villare quam dicunt Perarias qui iacet inter Vitiani et Carrale de vereda que vadit de monasterio ad castro roati. Tumbo I, fols 11 r. y v.1142.

    Saúdos

  11. #11 giannini 26 de feb. 2007

    Oye, pues para no haber descalificado nunca nadie y para no haber insultado nunca, demuestras bastante práctica.

    Como yo no la tengo, vamos con lo que dices:

    Se te hace muy raro que dude de todo aquello que no encaje con mis planteamientos previos. Perdona, es al revés y esa es la diferencia, no tengo planteamientos previos. Soy un lector. Leo y reúno información, la critico, y repito que como lector, llego a las conclusiones que llego, y si eso rompe el esquema inicial, no hay problema. Desde luego no trago con ruedas de molino ¿Que no gusta? Pues, qué le vamos a hacer...

    Eso de que si no cuadra la distancia entre "mí" Coruña y Brigantium debe achacarse a que los romanos no sabían medir, te lo acabas de sacar de la manga, porque yo no creo haber mencionado tal cosa, aunque sea cierta en parte. Si la mansio Brigantium estuvo en Cidadela, y de ahí parte un camino secundario que se dirige a la civitas Brigantium, es decir, La Coruña, sí que coincide. Eso es hipótesis del arqueólogo coruñés Xan Vázquez Gómez, y la tienes expuesta en el catálogo de la exposición Ciudad y Torre. Roma y la Ilustración en La Coruña, publicación que he mencionado en multitud de ocasiones.

    Preguntas si se puede demostrar que La Coruña es Brigantium. Bueno, te respondo a la gallega usando el texto de Paulo Orosio:

    "Secundus angulus (Hispaniae) circium intendit, ubi Brigantia Gallaetiae civiatas sita altissimum pharum et inter pauca memorandi operis ad speculam Britanniae erigit"

    ¿Conoces alguna ciudad situada en el segundo ángulo de la península, en Gallaecia, que cuente con un altísimo faro, una ciudad en la que se encuentren restos romanos por doquier? Si siglos más tarde de haberlo hecho, se dice que César desembarca en un lugar que en ese momento se conocía como Brigantium, concederás que además Brigantium está al borde del mar ¿Seguridad plena de que La Coruña es Brigantium? Pues no. Es que en contra de lo que dices, procuro dudar de mí, porque me puedo equivocar como todo el mundo.

    No sé si me has entendido en lo que a toponimia se refiere o te dejas llevar por el apasionamiento. Evidentemente los topónimos Calzada, son abundantísimo. Algunos, es de suponer que pueden tener su origen en una calzada romana y otros no, pero fíjate lo que digo a las 00.31:

    "En definitiva, la toponimia da indicios, pero a veces creo que pueden resultar engañosos".

    Dejo esto casi para el final, que tiene su gracia: "Item mas, por veces (como ahora) los romanos parecen inbeciles e incultos que no sabian medir,etc y otras son tan la repera que antes de que llegasen los pobriños galaicos ni carros sabian hacer.
    Esta postura es patética". Perdona, ¿no hay otras formas? Sigues sin entenderme. Sostengo aquí y donde sea que nuestra tecnología, la que nos ha permitido volar, la que nos permitió conquistar el espacio y tantos otros ámbitos, incluso la que nos proporciona mayor esperanza de vida, es muy superior a la de Roma. La tecnología romana pudo ser avanzada para su tiempo, pero ¿fijo que no se avanzó nada en dos mil años? No me lo creo.

    En cuanto a clones, efectivamente, te confundí con ainé, en parte porque tenías una forma de escribir similar, con muchos puntitos, emoticones y demás. Lo que resulta innegable es que aquí hay gente que usa clones. Precisamente un grupo se fue celtiberia para poder, entre otras cosas, controlar los clones, cosa que con la arquitectura actual de la página, resulta inviable. Y aún recuerdo una comentario de kaerkes hace tiempo en un X-presate, cuando él era asesor en que decía algo así como que "hace falta ser simple" para estar cambiando de nick continuamente con el fin de sostener algo.

    Por último, a ver si aceptamos las críticas y no nos ponemos como si esto fuese el mercado, porque comparto lo que se decía por aquí hace poco, y creo que es la segunda vez que te lo dicen, esta vez, yo:

    "Quien se enfada por las críticas, reconoce que las tenía merecidas".
    Cayo Cornelio Tácito.

  12. #12 jfca 26 de feb. 2007

    Como fui yo el que pidio un análisis de toponímia de la zona de Sobrado y Sansueña lo puso, pero al parecer nadie le hizo caso, lo vuelvo a pegar:
    ....Polígono 026 - As Cruces
    Parcelas: 1 Casa do Forno (Cruce del Camino Real de As Cruces a Peñalba con Camino de Ciudadela a AS Cruces)
    80. A Torre - 77. Calzada - 639. Peña da Barca (Mondeo)

    Y ¡Oh casualidad! justo al lado del Cruce de Caminos tenemos un "A Torre" y una "Calzada" (lo último es mas lógico). Lo de A Torre para mi tambien. No me puedo imaginar un campamento militar sin torre vigía y siendo como era un Campamento fijo seguramente esta Torre seria de piedra. Me da que en "este" Brigantium tambien habia, logicamente, una Torre.

  13. #13 coso 07 de mar. 2007

    Lo que pasa que no os conviene el resultado que se obtiene pues es mucho menor de los 1480m

    He colgado dos mapitas en imágenes con vías romanas .En él se aprecia tu opción ,per,pero corresponde a vías naturales de carácter secundario.Te falta el apoyo complementario de la toponimia de las mansiones.

  14. #14 coso 07 de mar. 2007

    Yo prefiero un Brigantium Flavium más recogido hacia el interior pero al mismo tiempo costero,en el hermoso valle de Bergantiños obviamente(¡por qué la gente se empeña en no relacionar Brigantium con Bergantiños!),regado por el plácido discurrir del río Vir ,hoy se llamaría río Ber o Ver y no Anllóns,con la presencia de baños termales próximos y situado en la aglomeración poblacional natural de la comarca que constituyen los núcleos de Golmar,Torás,Lendo,Lemaio,Lestón,Vilaño donde apareció un miliario de la vía XX y Cabovilaño.Encrucijada de vías romanas como se podía esperar de un núcleo de cierta entidad y como atestigua la toponimia cercana como Brea en Golmar,Brea en Chamín,sería ésta lógicamente la que conduciría a A Coruña,Brea en Soandres o Brea en Carballo.Nos encontramos en uno de los pocos núcleos de la provincia de A Coruña del que salen cinco ramales viarios.Eso es un dato

  15. #15 pérola 07 de mar. 2007

    toponimia Ames-Niveiro (Val do Dubra)
    CONCELLO DE AMES

    P.1º

    N. carretera rojos-pant¢n y Fernande.
    S. camino de la corredera por Fernande al “tarreo” y al río Tambre.

    toponimia:

    pencina, petones, cabo de ponte, revoltiña, alto de talleiro, seiseveiros, agra balinda.

    11.
    revolta

    POLIGONO 18
    .forcada y forcadas.

    POLIGONO 20.
    costa da braña, carril.

    POLIGONO 22 .

    padriños.

    POLIGONO 24.

    N. carretera Tapia-Pontenova.
    E. carretera rojos portomouro.
    S. camino viejo que de la carretera Rojos-Portomouro va a la mamoa.
    O. El mismo camino que pasa por la Mamoa y sale de la carretera que va de Tapia a Pontenova.
    Oreiriña, fonte inferno.

    POLIGONO 25.(. 37A,36D,36B,36A,36C.)

    Límites:

    N. camino Rojos-Portomouro que por la mámoa va a la carretera Tapia-Pontenova.
    E. carretera Rojos_Portomouro
    S. camino Rojos-Portomouro por Toxo A Seares de Abaixo.
    O. igual que el S. y otro a Seares por la c.Tapia -Pontenova.

    Paraxes ou pagos:
    Mamoa, taberana, Corgo da Brea, pedra escorela, oural,cruz, nordes, carballo de lobo.

    POLIGONO 26

    N. Camino de Seares de Abaixo al Oural, también llamado “camino de Paredes”.
    E. Camino de Seares de Abaixo a Guimarans denominado
    “ corredoira dos veliños”.

    top: veliño, sangriñeiros.

    POLIGONO 27

    carballo de lobo, chan de Namela, Milleira de Lamas.

    poligono 28

    límites:

    N. camino rojos-portomouro a guimarans.
    E. carretera Rojos-Portomouro.
    S. camino de la carretera al santuario de San Mauro de Barouta, o campo de Barouta .

    Top.: cotón de cruz,

    POLIGONO 29.

    N. Camino viejo que de la carretera rojos -portomouro conduce al lugar de Pedrouzos, chamado también “ a corredoira dos difuntos”.
    E. Camino chamado “dos pazos de Pedrozos”.
    S. camiño da carretera a Pedrouzos.
    O. carretera Rojos-Portomouro

    POLIGONO 32

    S. camino viejo que va al monte Piñeiro, y pol.40.

    toponimia:
    Portapeiro, piedras negras.

    POLIGONO 33

    pedras, agro da guerra, tras o agro de Martes,carballo, madorra, areta, carballóns de Arita.

    POLIGONO 34
    costa de mercuto, pedra abeceira

    POLIGONO 35

    tallo, alcacén, morosiñas,corredoira fonda, agro de guerra,

    POLIGONO 36.

    cotón do campo da corredoira, eira vella.

    POLIGONO 37

    portofrego, gallos, volta das fabas, pedras sangriñeira, torea, cebro.

    POLIGONO38

    lousas, portiño.

    POLIGOBO 39

    penedo, ventureira.

    polig.40

    camiño que vai a Piñeiro.
    tras da garganta, portapeiro.

    POL:41:

    riva da corredoira.

    POL:42. revolta das cortiñas., millaral, ejercicio.

    POL:43: castrelo, franquiña,santa mariña.

    POL:44: castelo, fonte castela, portopadriño, castelo do vilar.

    POL:45: milleiros, agra da taberna, milleiriñas, viorneira.

    POL.46:

    S. camiño real antigo.

    Top:

    agros da porta.

    POL.47

    N. camiño real antigo

    outeiro do lobo.

    POL:48:

    meixón frío, quenlle, pontella da costa.

    POL.49:

    sobre el camino de eira, pedra de lás, campo de costa,
    costiña.

    POL 50:

    costa do Sixto.

    Pol 51:

    pedra cabalgada, padreiro, porto-vilar,

    Pol.52:

    tras do padriño, millaral, cortiña da guerra, pontellón, revoltiña.

    POL:53:

    calzadas,

    POL.54:

    pedra de lan, pedras negras, costa de Sura, viorneira.

    POL.56.


    Portela, carballo, pedra garc¡a, abeceiro, costa, croa.

    POL.59:

    portoferreiro, pedra das moas, cruz raposa, muiño vello

    POL:63:

    monte de padrón.

    POL:65: pedra cabada, pé cabaleiro.

    Pol.67:

    portela de devesa, sobre as pedriñas, devesa do rei, balibón,
    pedra viñeira, fonte costelo, portoraxo, laxe, revolta, gamalleira, pozo da máquina, pozo dos calexóns, agro dos calexóns, pozo das travesillas, travesas, agualevada, balibón, revoltiña, portela do río, pedrouzo.

    POL.67 bis:

    ponte do corgo, fonte tremo,

    POL:68:

    trasporto, madorras, laxiña, mouromorto, costa de pedrouzos.

    POL:68 bis:

    fonte tremo, pedra, chan, madorras, meixoadela, balibón, pedra de folga.

    POL.70:

    Portocurro do Sur, madorras, cubelos, estrobén.

    PoL.71:

    torre, portoquintans, travesas, estroven, cubelos.

    POL.74:

    portocurro, portacheda, gallo do rego, recosta,

    POL.76:

    chan do moiño, PORTOCARREIRO,

    POL.84:

    cruz, pedra do pito, fontela.

    POL.85:

    agro da cruz, portomenlla (34-D)

    POL.88:

    lombiña da agra.

    POL.86

    O.div. de fincas chamadas do Portomenlle.

    POL.88:

    lombada da agra.

    POL.90:

    anguieiriño, fonte sagrada, portomenlle, tallo redondo.


    POL:93:

    leira de porta, agro de crus, cruz dos campos, fontemiril.

    POL:94:

    Suevos, primadona, portela da agra, anteiras.

    POL.102:

    castiñeiro do lobo, buratiñas, revoltiña, revolta de devesa,
    portocurro, portela do cubelo, aixo, a revolta , fonte taberna, queimado.

    POL.103:

    pedras picadas, parrocheira , fonte taberna.

    POL.104:

    augapesada, parrocha, millareda, travesa, pontellas, tallos de chave, cotón.

    POL.105:

    N. camiño Ames-Lens.
    E. carretera Roxos-Portomouro
    S. camiño real ou “costa do mar de ovellas”.
    O. camiño do Outeiro ó camiño real

    top:

    revoltiña, pousadiñas, agra da porta, auriño torre, camiñón, pedreira, revolta, costa, pazo de antón, augapesada.

    POL.106: brañas de abaixo do camiño, rosa dos chans, estrada (63c),

    POL.107: outeiro, tremeiro, portiño, agro dos maios, sobre da revolta, revolta, portopago, cerradura.

    POL.108: destros, suatorre, rosa, portopago, cachapeira, tras do cotón.

    POL.110: Castro, parrocha, rilleira,

    POL.115: tallo, agra da pedra, mezquiteira, lomba, portocasal, rodela, canteiras.

    POL.112: revoltiña, agro da moa,

    POL.113: travesas, canteira do barreiro.

    POL 114: portela do agro,

    POL.119: pedra do agro, rego dos tremos, monte de pedras, pedra beira, caldeira, morón

    POL.120: revolta , montecastelo, queimado.

    POL.121: castro, fondo do castro, leiras do castro.

    pol.122: monte castelo, queimado.

    POL.124: castelo, parrita, agro da porta.

    POL:125: caldronida, carreira, faldreta, castelo, cachopa, pia, portela, millerada.

    POL.127: brandariz, muiño de proupín, coquiño, tallo da lebre, revoltiña, brea, (64D) carreira, grota,calzadiña, tallo da portela, agra da pedra,

    POL.128:

    POL:132: cruz de aguas pesadas

    POL.133: pousada, travesas, augaspesada, lugar de augas pesadas, cruz de bouzoa, porto, vieiro.

    POL.134: agro do signo, grupilleira, sampaio, revolta de adiante, brañas dos xiles, sobremillario, millario, tremo, braña do tremo.

    POl.135: cruceiro, rodela, chan, lombao

    POL.136: retorta, tremo, pozo de revolta, aspara do vento, sobre do portiño, revoltiña, pedra ventosa, fixón.

    POL.156: tras do castro, tremo.

    POL.157: portela, castrigo.

    POL:158: castrigo, tras do tremo.

    POL.159: portela, cabocastrigo.

    POL.163: revolta.

    POL.164: agro de antela.

    POL:165: loureiros, castrellón, millarado, alto de nebrexe.

    POL.169: agro de aquellos bando.

    POL.171: campo de San Xoán, capela de San Xoán, portela.

    POL.179: portangil, pedras, porteliña, cotón, talliña.

    POL:180: pedrouzos, revolta, ameas, revolta.

    POL.181: porta, fixón, pedra grande, brea, amarelle, pedrouciños.

    POL.182 porto, tallo, eira das gerras.

    POL.184: burgueiros, revolteiros, cruceiro.

    POL.190: revoltas, pontella

    POL.191: molino do cubo.

    POL.98: tremo, agro de pedra, xamprón, pedra longa, tallo do arco.

    POL.236: sobre da costoia, costoia.

    POL.278: milladoiro.

    Concello de Val do Dubra.

    Polígono nº 18

    Chousa do porto, pedra das quintas, pedras brancas, pedravante, trión cativo.

    Polígono número 19

    Revolta, camiño de A Mahía, camiño de revolta, Camiño Real, campán de revolta, carril de revolta, chousa de camiño, porto cravo, revolta, sua revolta, ante a brea, revolta do N, porto cravo.

    POLÍGONO Nº 20

    toponimia do 2001

    bellota, campo cruz vella, cruz vella do porto, pouso, pedra Blanca, xunto por cruz vella.

    T. anos 50.

    Gallo de Uceira, cotón mesedoiro, devesa, cova espiño, cruz vella, portovello, pazos dos pasos.

    Polígono nº 21 b. Anos 50 exclus.


    N. políg.21ª
    E. camiño de Nariño a Erviñou.
    S. regueiro dos pasos.
    O. rego de erbiñou

    Paraxes ou pagus:

    Rocha, nariño, agro da rosa, niveiro, coto do castro, petite, tallo do mato, sua rúa, mailarios, revolta, camiño, pedreiriño, pasos.

    Polígono nº 22

    N. rego de silvarredonda
    E. monte erviñou (anos 50 camiño de san antonio a benza.
    S. m. Erbiñou (anos 50 idem)
    O. monte da revolta e polígono n. 21. (anos 50. O. camiño de san antonio a silva redonda y monte revolta)

    Paraxes ou pagos.

    2000. Pedra da fame, revoltiña, pedra gallada,

    anos 50.

    San cristóbal, niveiro, pedra gallada, portavilar, portovías, espiño coxo, portomijo, chan, barreiros, pedra gallada, telleira, castelo, pedrouzos, cotón, fiaitosa, agua levada a los pasos, revolta.

    Polígono nº 23.

    Límites a. 50:
    N. camiño de casal ao término de tordoia.
    E. camiño de niveiro ao término de tordoia.
    S. idem.
    O. camiño a erbiñou.

    Paraxes e toponimia:

    Niveiro, camiño real a Silva redonda, camiño real a los pasos, niveiro, fonte foxo, a los pasos, costa da tilleira, porto do medio, loguedos, farraca, padelo, a escoriguera.

    revolta, pista de castelo, costa da tilleira, camiño.

    24

    límite ano 50:

    N. camiño de san antonio a Benza.
    E. camiño niveiro erviñou
    S. camiño de niveiro a igrexa y rego santo.

    Topon, 2000:

    Niveiro, agro dos castelos, castelos do pino gordo, calzada de tilleira, camiño de castelos.

    Anos 50:

    Salut

  16. #16 coso 07 de mar. 2007

    Muy bien ,si método no te falta.Me quito el sombrero toponimia muy sugerente

    Pero yo pienso que la vía pública bergantina de los montes de Niveiro es posterior y se dirigía a Benza para buscar el paso de Pontealbar y dirigirse a Santiago de Compostela.Es de las vías que se abren en abanico para converger en un paso sobre el río.Tampoco descarto que se dirigiera a Portomouro.

  17. #17 giannini 08 de mar. 2007

    Ah, y no habría que fiarse de la toponimia ni un pelo. Puede ser un indicio, pero no creo que se pueda ir más allá sólo con toponimia o fuentes literarias, que pueden incluir datos bailados, omisiones, etc. Ya comenté que en lacoru tenemos una calle de la Sinagoga, y sólo por esto diversos autores -incluso modernos- consideran que allí estuvo el barrio judío. Comenté hace días que al parecer en Carballo hay varios cafés con el nombre de Sinagoga, y el primero de ellos, se creó en un sótano como estaba en un sótano la cisterna de la calle de la Sinagoga. Las apariencias engañan, y la toponimia también. Método arqueológico, catas ¡se non, greve!

  18. #18 pérola 08 de mar. 2007

    LARES VIAIS E VÍAS ROMANAS NA PROVINCIA DE A CORUÑA.

    Por Rosa María Franco Maside.

    Résumé;

    La récente de deux autels romains dédiés aux Lares Viais à Cerceda, provincie de A Coruña, augmentent la notable quantité d´autels dídiés dans le Conventus Lucensis de l´ancienne Gallaecia. A partir de cette découverte nous prétendons réaliser une étude sur les voies romaines dans cette aire térritoriale, à travérs de L´information que donne la microtopomie, étant danné quíl es posible que les autels coíncidente avec le tracé de la voie romaine per loca marítima et pourraient insirnuer la présence d´une mansion, ATRICONDO, aux alentours de deux-ci.

    PALABRAS CLAVE: Lares Viais, roman roads, per loca marítima, Galician roman, San Román das Encrobas, Cerceda, A Coruña.


    Lares Viais en San Román das Encrobas (Cerceda, A Coruña).

    A contínua ampliación da central térmica de San Román das Encrobas fendeu un día a casa retoral e parroquial da contígua parroquia de San Román das Encrobas debido a que un día a terra cedeu baixo seus pes. Acordouse entón trasladala a un lugar próximo chamado Pontoxo e procedeuse ao desmonte do templo e a intervención arqueolóxica da necrópole. Foi durante este proceso de desmantelamento cando se localizaron dúas aras, unha reutilizada como material de construcción no interior do templo, outra, a quince metros da anterior, calzando un poste do tendido telefónico cercano. Deducimos, a partir dos restos que ambalasdúas proceden do mesmo lugar. Xa que nos niveis inferiores do xacemento excavado foi localizada unha tumba realizada a base de tegulae que contextualizaría o achádego das duas aras votivas. Esta afirmación avalaríase tanto polo uso de tegulae na construcción do enterramento coma pola cronoloxía normalmente aceptada para as adicaciones aos Lares Viais, tan características deste século, ás que se refieren as dúas inscripcións votivas. (Fotografías nº 1 e 2)

    ARA Nº 1

    Dimensiones: 16 x 16 x 29´5 cm.

    Texto:

    LAR(ibus) QV
    INTUS
    [Votum Solvit] (línea borrada)

    Comentario:
    Non está completa, conserva a cornisa e a parte superior do campo epigráfico, perdéndose a porción inferior do mesmo e a base da ara. Do texto conservado podemos apreciar como na primeira liña soluciónase a advocación aos Lares mediante un doble nexo pouco frecuente. Aparece unha letra A, moi clara, cunha prolongación no seu trazo inferior dereito, cara a dereita, que proporciona a letra L, e polo tanto, o primeiro nexo; en segundo lugar, un pequeño círculo adosado á parte superior da la letra A, no seu lado dereito, daríanos a letra R e o segundo nexo. Como resultado obtendríamos a palabra LAR, fórmula abreviada da advocación Laribus Vialibus. A continuación e na mesma líña teríamos as duas primeiras letras do nombre do adicante QVINTUS, situándose as cinco letras restantes na segunda. Cabe supoñer que unha tercera líña contuvera a fórmula Votum Solvit pero, debido a fragmentación da ara, o texto perdeuse.

    ARA Nº 2

    Dimensiones: 15 x 15 x 28 cm.
    .
    Texto:

    L(aribus)VI(alibus)
    V(otum) S(olvit)

    Comentario:
    A inscripción moi abreviada desenvólvese en dúas líñas, e ten a primera dúas posibles lecturas, sendo as letras que se aprecian LVI. As letras L y V aluden claramente a Laribus e Vialibus mentras que, da terceira letra só se aprecia un trazo vertical único, pois o borde da ara está deteriorado, pero parece un I. A primeira lectura considera a letra I como parte integrante da fórmula abreviada de Viais. A segunda lectura considera as dúas primeiras letras, L y V, como as que se refieren aos Lares Viais mentras que o I, ou outra letra, posto que o borde dereito da ara está deteriorado, sería a abreviatura do nome do adicante. Inclinámonos pola primeira solución e tería como consecuencia a omisión, ainda que pouco frecuente, do nome do adicante. Na segunda líña as letras V y S aluden as palabras Votum Solvit respectivamente.
    Unha das aras presenta na zona superior os tres foculi característicos das aras adicadas aos Lares Viais e a outra amosa indicios manifiestos da sua existencia, pero debido á fractura da cornisa están practicamente perdidos.

    LARES VIAIS EN GALLAECIA.
    Tan só coñecíamos a existencia de tres aras votivas adicadas a estes deuses dos camiños na provincia de A Coruña. Unha delas foi localizada en torno a 1885 e reutilizada como material de construcción na casa retoral do cura párroco da igrexa de San Pedro de Brandomil e consérvase no Museo da Catedral de Santiago (CIRG I, 41). As outras dúas aras proceden de Castrofeito (O Pino) e foron localizadas en 1974 na leira de Agra do lugar de Porto (CIRG, 57, 58) e actualmente permanecen expostas no claustro da facultade de Historia en Santiago de Compostela. Con estas dúas novas aras, localizadas agora en San Román das Encrobas, suman un total de cinco as inventariadas na actual provincia de A Coruña.
    Na provincia de Pontevedra encontramos cinco aras con inscripción adicada aos Lares Viais, en Caldas de Reis, San Xulián de Requeixo (Pontecesures), Catoira (Valga), Adro Vello (Ogrove), Grava (Silleda) e posiblemente tamén en Camba (Rodeiro) (CIRG II, 75, 101, 109, 117, 121 e quizais a 89).
    Na provincia de Lugo coñecemos sete inscripcións, localizadas en Santiago de Belesar (Chantada), Arcos (Pol), Penarrubia (Baralla), dúas apareceron en San Vicente de Castillós (Ferreira de Pantón), outra en San Pedro de Buriz (Guitiríz) e por último unha en Santa Cruz de Parga (Guitiríz) (ARIAS/ LE ROUX/ TRANOY 1979, pp 82 e ss, nºs 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66).
    Na actual provincia de Ourense temos catro inscripcións a de Santa María de Temes, (Carballedo), a de Cornoaces (Ourense), ambas situadas á esquerda do río Miño, en torno a sua cofluencia co río Sil. As outras dúas aparecen na marxen Sur do río Sil, unha en Santa María de Trives, outra máis ó sur, en Fontefría, perto de Laza.
    En actual terrritorio portugués coñecemos, tan só, dúas adicacións en Bracara.
    En Asturias coñecemos catro inscripcións: dúas apareceron en Santiago de Tuña (Tineo) (MANZANARES 1986), outra en Los Chongos, Comba (Allende) (GARCÍA 1982), todas, no límite occidental do convento e polo tanto moi perto do Lucensis. A número catro, apareceu en Asturias central concretamente en Lugo de la Llanera, onde parece se situou a mansión Lucus Asturum. (CID 1992).

    A MANSIÓN ATRICONDO E O CONCELLO DE CERCEDA.
    Tranoy sinala que o culto aos “Lares Viais” foi difundido a traverso dos grandes roteiros de comunicación e utilizado polo exército romano como aglutinador das forzas relixiosas locais en Gallaecia. Acadou tal envergadura este culto que foi capaz de erixirse, xunto con Xúpiter, nun dos dous piares sobre os que Roma inculcou (TRANOY 1975, 324) a sua relixión ás persoas que habitaban a recén nacida Gallaecia (PEREIRA 1996, 244).
    Nun traballo precedente apontamos a posibilidade do paso da vía romana per loca marítima polo concello de Cerceda e situamos a mansión ATRICONDO no entorno de Mesón do Vento. A aparición de dúas aras adicadas aos Lares Viais en San Román das Encrobas e a escasos kilómetros do lugar, ven redundar nesta idea e pensamos argumenta máis ésta, en apariencia, aventurada hipótese. Nesta área, todavía non exactamente concreta, no límite dos Concellos de Cerceda e Ordes, no Mesón do Vento, ou pode que máis perto destas aras, nas Encrobas, ou quizáis en Cerceda mesmo, debería estar situada, segundo a distancia que sinala o Itinerario Antonino, unha mansión porque, se queremos chegar de GLANDIMIRO (Carballo) a LUCUS AUGUSTI nas millas indicadas, éstas cúmplense a altura de Cerceda, ou coma moito, no seu límite co concello de Ordes, en todo caso, moi perto de onde apareceron agora estas dúas aras votivas adicadas aos Lares Viais, e non no porto de A Coruña.
    Entre as mansións de GLANDIMIRO e BRIGANTIUM hai segundo esta fonte 52 m.p, equivalentes a 76´9 km. Nós identificamos a primeria con Carballo e a segunda con Cidadela, e a distancia que separa estas dúas localidades, equivale a suma das distancias proporcionadas polo Itinerario Antonino entre as dúas mansións. Na metade a -grosso modo- deste traxecto ubicaríase a mansión ATRICONDO, exactamente a XXII mp / 32´5 km da anterior GLANDIMIRUM, e a XXX mp / 44´4 km da posterior BRIGANTIUM, con probabilidade, onde a natureza o condiderara máis favorable. Tanto Cerceda como o entorno de Mesón do Vento se sitúan en cruces viarios naturais importantes, que pensamos, non deberon pasar desapercibidos para os romanos, máis se cabe, cando o itinerario viario do século III que manexamos, suxire a presencia nesta área, dunha mansión.
    O achádego destas dúas aras adicadas aos Lares Viais serviría para fundamentar máis a hipótese de traballo que propón que a través da penichaira que delimita a Galicia noroccidental polo sur, é por onde se asentaría a per loca marítima, a que funcionaría como saída natural cara á meseta, de toda franxa marítima da actual provincia de A Coruña con anterioridade ao reinado de Carlos III.
    Será no ano 1763 cando se constrúa o novo camiño que, por Guitiríz, uniriá o porto de A Coruña e o arsenal de Ferrol á metrópole da coroa, dentro dun verdadeiro Proxecto de Estado, que quedará plasmado no Real Decreto do 10 de Xuño de 1761 para hacer camiños rectos y sólidos en España que faciliten el comercio de unas provincias a otras, dando principio por las de Andalucía, Extremadura, Galicia y Valencia.(NÁRDIZ 1992, 219)
    O novo camiño Real de acceso a Galicia (GARCÍA-FUENTES, 1985) será diseñado polo francés Carlos Lemaur en consonancia coa tónica imperante na corte de Fernado VI e Carlos III que pretendía, efectuar “rutas maxestuosas” en España. Os “grandes camiños reais” serán executados a semellanza do modelo francés en voga dende 1720. Ademais deste novo camiño de acceso a Galicia dende a Meseta, emprenderáse a construcción doutros interiores, como o que conectaría a A Coruña e Fisterra, A Coruña e Tui en tres tramos, ou, A Coruña e Santiago (NÁRDIZ ORTÍZ, 1992, 224). Deste modo, a cidade de A Coruña, igoal que sucedéra con Santiago na Idade Media, desfigurará definitivamente o primitivo sistema viario ó atraer dende entón e para sí a rede de estradas da provincia.

    A MICROtoponimia COMO FONTE PARA O ESTUDIO DE VÍAS ROMANAS
    A microtoponimia revélase cando se carece de miliarios, como fonte básica, xunto co relevo e os ríos, para o coñecemento dos camiños en Galicia onde, para beneficio do historiador, cada recuncho de terra ten un nome, un dono e uns lindes. Moitos destes lindes son camiños. Camiños locais ou importantes que quedan fixados na toponimia. O rexistro no catastro deste repartimento da terra, e dos camiños que delimitan estas propiedades é suministrador dunha preciosa información. A data do Catastro de Rústica consultado, na Delegación de Facenda de A Coruña, correspóndese coa dos anos 50 do século XX e, polo tanto, precede unha década ás concentracións parcelarias que desfigurarán a vella fisionomía rural galega e a sua rede camiñeira, coa conseguinte e inevitable perda e modernización dunha porción da toponimia preexistente.
    A presente investigación ten como obxecto a localización da microtoponimia rexistrada entre as localidades de Carballo e Cidadela ao longo da divisoria de augas proposta con anterioridade. Divisoria que, se miráramos un mapa, é unha franxa verdadeiramente estreita, delimitada polos nascementos dos ríos que verquen cara o norte ao Golfo ártabro, e cara ó sur ao río Tambre, resultando ser, esta franxa, unha posibilidade de comunicación sinxela entre Pé da Múa, perto de Soandres, e Cidadela.
    A microtoponimia que enumeramos a continuación localízase na línea recta imaxinaria que une Carballo e Cidadela e que coincide a grandes rasgos coa devandita divisoria de augas. O camiño que intentamos detectar é aquel que evitando as obras de fábrica busca os nascemento dos ríos e polo tanto, zonas altas e chairas, por onde o tránsito efectúase en mellores condicións. Dende Carballo ata San Pedro de Soandres, a vía, parece que aproveitaría a verquente norte do val do río Anllóns, para virar cara ó oriente e sortear deste modo a Serra de Montemaior, ata o nacemento do río, en Soandres onde, agora sí, conectaría coa penichaira que a levará, sen maiores dificultades, a Cidadela.
    Os vestixios romanos asociados a este camiño son numerosos. O miliario de Santiago de Vilaño (CAAMAÑO/NAVEIRO 1991), a necrópole de San Xulián de Coiro (MONTEAGUDO 1950), as aras romanas de San Pedro de Soandres, todas do territorio do Concello de Laracha, son boas testemuñas do seu paso. No concello de Cerceda e en relación a este camiño teríamos dúas necrópoles, unha en Lavandeiras (VALDÉS 1982), a un kilómetro de San Martiño de Cerceda e outra en San Román das Encrobas, onde apareceron asemade dúas aras votivas adicadas aos Lares Viais.

    CONCELLO DE LARACHA
    Enumeraremos en primeiro lugar a microtoponimia localizada no camiño que se extende ao longo das parroquias de Santiago de Vilaño, San Xulián de Coiro e San Pedro de Soandres no Concello de Laracha aproveitando o val do río Anllóns. Existen nestas tres parroquias que parecen perfilar o camiño, restos arqueolóxicos de peso. Na primeira coñecemos o miliario de Santiago de Vilaño (CAAMAÑO/ NAVEIRO, 1991), na segunda a necrópole de San Xulian de Coiro (MONTEAGUDO 1950) e na terceira, a ara (CIRG I 65) e capitel baixo-romano que permanece situado no átrio do templo de San Pedro de Soandres.
    Esta, esperemos non engorrosa, sucesión de microtopónimos fai referencia as distintas paraxes ou pagus polos que pasaría o hipotético camiño romano, e resaltamos en negrita os que pensamos aluden a el máis claramente. Os números correspóndense cos dos polígonos en que están divididos os mapas do catastro. Unha vez examinados os polígonos, escollimos aqueles que indican a presencia do camiño antigo e deducimos que, a través dos mesmos, podemos chegar a afirmar, con maior ou menor precisión , por onde circulaba exactamente o camiño principal e confirmar ou rexeitar, en ocasións, os lugares onde se producían os enlaces coa costa a través das vías secundarias. Sinalaremos a microtoponimia que atinxe ó percorrido principal do Concello de Laracha, e que se dispón correlativamente, de Oeste a Este, entre as dúas parroquias extremas, as de Santiago Vilaño e San Pedro de Soandres.

    Microtoponimia.
    75. Decoito, Entrimo, Carreira, Brea do camiño, Vilaño vello, Castro, Bragueiro. 9. Serreira, Pedreira, Avieira, Pasadoiro, Charrúa, Carral, Porto das eguas, Pedras, Prado, San Román.10 Pedras, Tilleira, Gandara, Padronelo, Laracha, Retornas, 11. Madorras, Castro, Amieiro, Cruces, Avieira, Longas, Comareiras, Redondas.73. Marta, Breñón, Calzada, Carreira, Amalia, Corredoira, Aveiro, Prado, Potón, Xeira, Amiñeiro, Ponte, Porto, Pasos, 29 Avieira, Merelle, Pías, Ponteribeira, Carrieira, Penzo, 65 Decoita, a Vieira, Revolta, 64 Monte Bea, Santa Marta, Lombo, Fonte vella, Cruz, Revolta, Voz de Pedra longa, A Travesa, Fontenla meiga, Coira da vella, San Marcos, cubo, A ponte, Barallas, 61. Revolta, Torre do río, Pereiro, Pateiros, Pedregal, Ferrada, Petón, Pontal, Pontallón, Vella, Herbal, Ponte, Porta ancha, Aeeiro, Mariño, Batán, Escadrá, Ponte do nó, Revolta, Calvelo, Revolta, Cantorís, Leira do Eixo, Bastreve, Pomercia, Bastrevo, Barrar, Corna, Loba, Fábrica, Borreiros, Escamerar, Cortiña, Rental, Poxal, Agriña, 58 Revolta, Ferrado, Camarón, Carretera, Chousa do Moino, Resende, Pesqueiro, Loureiro, Ferreiro, Lobos, Ferrería, Anovadas, Boeiro, Leira dos carros, Agra de Carreira, Pedra de la Padrecelo, Porto de Égua, Abeceiro, Pousada, Pousadoiro vello, Prado, Fonte, Coutaríz, Pousada, Ponte, Millarada, Decoita, Carreiro, Avieiro, Leira grande da millerada, Prada de Costa, Revolta, Roeiro, 57 Moiño, Cortellos. Leiras, Buia, Pedreira, Longa, Agra do medio, Silveira, Vellón, Campo, Cortiñas, Pedriñas, Campo Albariza, Amobado, Castro, Decoita, Truxa, Xeixosa, Chancela, Fraga, Couto Martis, Leira do campo, Revolta, Belchu, Carballos, Niveles, Leira nova, Brea, Quenllo, Feazas, Retornos, Coto de Brea, Fontecabalar, Millarada, Pedrasalgueira, Brea de arriba, Revolta, 60 Priorato, Prado vello, Cruceiro, Valado, Pasión, Cruz pequena, cruz, Pedreira, Retorno, Seto, Anobado, Revolta, Tenza, Travesa, Costiña, Cruxeira, Ramalliza, Ramalleiro, Corna, Porto, Ponte, Chousa da ponte, Bellón, Belebú, 89 Coto da brea, Coto de saldante, Restreveira, Vella, Tallón, Riveira vella, Fontenla Meiga.
    Análise:
    As referencias toponímicas que falan estrictamente do paso dun camiño son numerosas, referíndose a el cando a sua voz é Brea, Carreira, Avieira, Calzada, Ferrada ou Xeira. Á sua mensuración cando é Padronelo, Millerada ou Millarada. Revolta e Lombo falan da sua apariencia física, Porto, Porta e Portela de determinados pasos por ríos ou montañas e aos seus impostos. Ponte e Pousada fan referencia á infraestructura e Priorato xa, ó mosteiro de Soandres.

    CONCELLO DE CERCEDA.
    Deixamos atrás o mosteiro de Soandres, no Concello de Laracha, e accedemos ao de Cerceda, na Terra de Ordes, e inmediatamente chegamos a Pé da Múa. Neste lugar é onde o camiño comezaría a virar cara ó sur ata San Martiño, capital do Concello de Cerceda e onde recibiría a vía secundaria que ven de Fisterra. Ésta pasaría por Brandomil, Santa Comba, Anxeriz, A Silva Redonda e chegaría a Cerceda, e continuaría, ata o porto de A Coruña (MAPA Nº 1 ). A microtoponimia que localizamos a continuación é a que se localiza dende Pé da Múa, paraxe situada no límite dos concellos de Laracha e Cerceda, e Lousa, situada no límite dos concellos de Cerceda e Ordes, xunto a central térmica de Meirama.

    Microtoponimia:
    1 Pe da Múa, Souto de camiños, Chan, Pedra rubia, Revolta, Pedralonga, Pedra de Santa Marta, Pedreiras, Xalo. 6 Rego, Porto dos carros, Camiño Real, Lavandeiras, Castelo, Pedamúa. 7 Camiño real, Longo, Pedra do Ouro, Vieiteiro, Fraga do longo, Pedamúa, Laureiro, Pedras vellas, Travesa, A Revolta, Travesía. 8 Leira Enfesta, Albarde. 3 Cerceda, Guntín, Pedreiro, Campo da feira, Val de cabras, Leira enfesta, Antemil, Lavandeira, Gandra, Alto. 4 Camiño dos arrieiros. 5 Camiño da Ferrandina, Leira Enfesta. 18 Tres pedras, Entrambasvías, Castro, Entrambasvías, Carballo, Penedo. 21 Enfesta, Conde, Borgan, Burela, Laxe, Coto de Arriba, Fonte seca, Louca. 22 Encrobas. 23 Sobre da fonte, Fonteila, Vilar de Abaixo, Vilar, Leira Enfesta, Cerceda. 24 Vilar, Portarrodas, Revoltiña, Costa vella, Lousas, Portopreire. 19 Camino a Adina, Francelos, Enfesta, Cabra, Lousa. 60 Pontogo, Calza, Lousa, Patín, San cosmade, Camporrapado, Tras dos agros, Silva Redonda, Fontesvellas, Revolta de Louro, Quenllos, Virís, Patín.

    Análise:
    Inmediatamente despois de Pé da Múa, cara ó sur encontramos referencias a un Camiño Real, que aparece perfectamente identificado na fotografía aérea, como límite dos polígonos números seis e sete do Concello de Cerceda, situados, á dereita do dito camiño, o que discorre dirección norte–sur no tramo que vai dende Pé da Múa ata Cerceda. Os polígonos números tres, catro e cinco correspóndense co entorno de San Martiño de Cerceda, onde se menciona o Camiño dos arrieiros. Os arrieiros eran os comerciantes e transportistas que levaban diversos productos locais, como gando ou peixe, etc..., cara as feiras interiores e exteriores de Galicia. Dende ó polígono número cinco, ata o final, éstos fan referencia ao segmento de camiño que se extende dende Cerceda ata Lousa, lugar situado xunto a central térmica de Meirama, e tamén, onde se accede ao Concello de Ordes. O cruce antigo do que hoxe é o Mesón do Vento, creo, estaría situado un chisco máis ó norte da actual carretera nacional (efectúada sobre o camiño transversal Coruña-Santiago en tempos de Carlos III), concretamente, nun lugar denominado Adina, cruce de camiños, hoxe esquencido, onde se celebraba a feira.

    CONCELLO DE ORDES.
    A vía entraría no concello de Ordes a altura da estación de Meirama e seguiría recto ata Mesón do Vento. Neste lugar comezaría un pequeño ascenso cara o norte por Bruma, situada ao noreste e xa no concello de Mesía, para contornear Castromaior e discurrir pola divisoria de augas que actúa neste sector, como límite norte dos Concellos de Ordes e Mesía , e como límite sur dos concellos de Carral e Abegondo.
    A microtoponimia que se enumera a continuación é a que comprende o tramo de camiño, realmente corto, que se extende dende Lousa, xunto a Central térmica, ata O Mesón do Vento, onde a escasos metros de alí, abandoa o Concello de Ordes e se interna no de Mesía, concretamente na illa que posee este concello en torno a San Lourenzo de Bruma, lugar dende o medievo asociado a presencia de paradas, altos no camiño, hospitales, leproserías, etc.

    Microtoponimia:
    8 Torniña, Codesiras, Rueiro, Fraga, Sulareiro, Patieira, O Meullón, Cantira, Chousas, Espiño, Monte Taberneiro, Monte, Campo, Praga. 7. brea, Birbella de arriba, Brea, San Samuel, Sobrelatas, Chousas louras, Suas hortas, Orellán. 6 Brea, Pedra Gramada, Brea, Froxil, Fraga y Quenllle. 5 Castiñeiros, Morgade Trinchona, Carballiño, Froxil, Campo, Campousa, Trove, Quenlla, Quenllo, Quenlle. 4 Mesón do vento, Morgade, Rego de Bembibre, Caña, Adina, Rubieiro, Río Bembibre, Campo de Adina, Campo, Mesón do Vento, Rubieiro, Brea. 26 Tras dos prados, Brea, Cortellos, Os lagos, A Brea, Cortellos, Salgueira, Batán, Tras a horta, Tras os prados, A Brea. 27 camino grande, pena, costeira, sextas.

    Análise:
    A maior parte desta toponimia vemos fai referencia a Brea. Este topónimo proviene de veredam e sirve como indicador de paso de vía romana. A palabra Mesón pode facer referencia, como Pousa ou Pousada, a paradas do camiño. No caso de Mesón do Vento, podería facer referencia a unha zona alta e chaira do terreo, a unha meseta, como sucede efectivamente ou a ambalasdúas cousas.

    CONCELLO DE ABEGONDO.
    Tras deixar o Concello de Ordes accedemos ao de Mesía, o que sin embargo abandoamos enseguida para acceder ao de Abegondo, que linda polo suroeste co concello de Ordes e polo sureste co de Mesía, entre os que se introduce, polo norde e ata esa divisoria, coma unha cuña. O pequeno tramo de camiño que atravesa o concello de Abegondo queda plasmado na toponimia. As Travesas, situadas ó sur de Castromaior e no límite sur do Concello de Abegondo, é o lugar máis septentrional a onde chegaría o camiñoa buscando o nacemento do Rego dos Outeiros e o rego dos Santones, e nas Travesas, produciríase o necesario replanteamento de dirección cara ó sureste, ata a Ponte de Adrán e a Ponte dos Torróns, xa, no Concello de Mesía e xusto antes de chegar a Visantoña, a partir de onde a toponimia vai ser máis clarificadora.

    Microtoponimia:
    43 Carretera de Travesas de Portovello a Malpica, Vizoño, Torreiros, Pardas, Chousa nova, Carballo do amigo, Abaixo de revolta vella, Seixo, Braducedo grande, Fondo de aldea, Penedo, Castroferrás, A Brea, Canteiriño do Croio, Areosa, Ferrás, O Castro, Cibreiro, Croio Branco, Decoita, Tintín. 46 Camiño das Travesas de Portovello a Malpica, e Río San Roque, Camiño de Ponte dos outeiros á Ponte de Adrián, Outeiros, Redondos, Gamarral, Belvís, Mandeo, Alcayana, Fontemalata, Castro, Brea. 47 Outeiros, Prado Vello, Da poza, Gindisal, Cadaval, Tixoeira, Castromaior, 48 Camiño Travesas de Portovello a Malpica, Camiño de Ponteouteiro a Ponteadrán.

    Análise:
    O que mais chama a atención de toda esta serie toponímica é a referencia que se fai ó camiño das Travesas, claramente identificado con aquel que vai de Portovello a Malpica, igoal que unha gran porción da vía que estudamos. Malpica é Malpica de Bergantiños e Portovello está xunto a Santa Baia de Curtis e Cidadela. Tal vez pudera tratarse dunha dun camiño antigo precedente a tenor das poboacións que comunica por esta divisoria.

    CONCELLO DE MESÍA.
    Accedemos ao Concello de Mesía unha vez que deixamos Ponte Adrán atrás, pasamos a Ponte dos Terrós e chegamos a Visantoña. A toponimia empeza a ser máis numerosa e descriptiva a partir de agora e podemos, gracias a ela, seguir ó camiño prácticamente en cada porto, torna, retorta, travesa etc...
    Como a toponimia vai ser máis numerosa a partir de agora, faremos separaciones en puntos significativos do camiño, nas sedes parroquiais, para facilitar a súa comprensión.

    Microtoponimia:
    62 Camiño de Adrán a Visantoña, Visantoña, pontetorneiro, Ponteadrán, Ponte pinguela, Taberna vella. 98a Ponte dos Torrós, Castro, Chousa do Castro 64, Calzada, Pedras, Costiña, Escabilleira, Carballeira, Lindiros. 97 Revolta das vías, Mesón. 73 Traviesas, Camiño dos ricos a Ponte, Calzadas, Brigeo, Cubotes, Revolta de Paicea, Revolta de Busto, Revolta de Diasaras, Porta das moas de abaixo, pontepedra de abaixo. 75 Revolta Grande, A Vieira, Cubelo, Revoltón, Porta das Moas, Franceis, Cubela, Carreira, Cruz. 65 Portocubelo, Antiga, Portadoi, Pedra de Anta. 70 Pontepedra. 76 Revolta da Gándara, Revolta vella. 77 Revolta vella, Revolta da Gándara. 80 Cruz, Medoñas, Retorta, 93 Revolta, Coqueiro da Brea, Brea, Tras do Castro, Revolta pequena da brea. 94 Padriño, Quenllo Pasadoiro, Revolta do croio, Retorta, Avieira, Revolta.
    95 Parroquia de Visantoña, Mesón, Francés. 78 Revolta, Sá, Gandara, Eira Francés, Portoboi. 79 Torre. 82. Camiño das Travesas a Xanceda, Carreira Ancha, Porto, Carreira, Prado novo, Carreiro, 83. Carreira ancha, Fraga da Costa. 84 Revolta do croio 85 Revolta, Torre, Vieiteira. 86 Corredoira vella. 87 Antiga. 88 Revolta do Broio, Revolta da Torre, Revolta do Croio.
    106 Camiño de Xanceda a Bascoi, Costa, Sobre Mesía, Costa do medio, Costa de abaixo, Chousa do vilar, Abaixo das cacheiras, Revolta de abaixo. 105 Camiño do Couto de Xanceda a Bascoi. Camiño a Pobra, Prado da Pena, Pena Uceira, Chamada. 104 Pobra de Mesía, Revolta de queitano, Chousa nova, Casa de arriba. 103 Pedrouco, porto, castelo, Fraga do Rei, Coto pedrido, Sobredo, Avieira, Rodiño, Pobra de Mesía, Revolta de queitano, Chousa nova, Casa de arriba. 107b Camino Real a Curtis, Monte do prado de Cruxeiras, Monte do Queroal, Brañas de riba, Retelle, Camo, Escorobille. 108 Revolta pequena, Revolta de Trigo, Revolta de Nespereira. 114 Revolta vella, Blancos, Agualada. 130 Cruceiro, Revolta da Cruz, Tamberal. 116 Camiño a Mesía. 134 Campo, Revolta, Cotarán, Corredoira, Quenllas.
    132 Bascoi, Monte momela, Tercios, Costeira, Regueira, Casa lousada. 133 Fonte, O quinto. 135 Vilarvello, Braña de Faxilve, Revoltón, Mesía. 137. Camiño da Póboa de Mesía a Bascoi, Río Samo, Revolta, Tras da Revolta, Revolta da pena, Pena, Pazos, Póboa 13 Corredoira do Camiño Franco, Camiño Travesas, Calzada, Pedras, Costiña, Escabilleira, Carballeira, Lindiros. 101 Pedra chantada de arriba.
    120 Parroquia de Bascoi, Pedreira, Paredes, Bermui, Blancos, Tamarín, Pedreira, Revolta de Adiante, revolta longa, medorra pequena, revolta da canteira, revolta da fonte grande, Revolta de adiante, revolta dos quenllos. 121 Revolta de lavandeiras, monte xunto o cruceiro, revolta portiososa, revolta de pena parda, revolta de adiante da pena, revolta pequena de arriba do coto, tamburel, brañas das ras. 124 Camiño real a curtis.
    127, Camiño de Cabrui e Curtis, cruceiro, igrexa. 131 Camiño real a Curtis. Regueiro, porto, Gandarón, Chousa de pena, Cubelos, Paredes. 145 Revolta das Pontes. 146 Revolta da Loba, Amelles, As Pontes, Avieira das Pontes. 147 Chousa da Antiga, Monte da Revolta. 148 Revolta de Ribeira, Monte de Quenlle, Carreiras, Monte dos Carrís, Prado da Curripa. 129 Revolta da fonte, Revolta de arriba, Revolta de A Pelada, Revolta de as chousas 149 Camiño da Tieira ó Camiño Real que vai a Curtis. Revolta dos campos, As Pontes, Monte de costa, Cóvados, Vista alegre. 150 Camiño Real da Igrexa de Cabrui a Curtis. Camiño da Tieira pequena que vai dar ó camiño real que vai a Curtis, Camiño da Raiña a Curtis, Camiño Real que vai a Curtis, Raña, Montes da cota, Monte do marco, Monte de coto de Maia, Monte de pedreira. 151 Camiño real que vai a Curtis. 125 Camiño Real a Curtis, Camiño a Curtis, Camiño Real de Curtis a la iglesia de Cabrui.
    Análise:
    A microtoponimia que acabamos de enumerar diríxenos por un camiño, o que se dirixe ao Concello Curtis. Canto máis nos aproximamos, a Santa Baia de Curtis e polo tanto a Cidadela no Concello de Sobrado, decatarémonos de que máis insistente e clara é a microtoponimia que sinala o paso dun camiño antigo. No Concello de Mesía e dende a Ponte dos Torrós, a microtoponimia corrobora o paso do denominado, dende San Cristobo de Mesía, Camiño Real a Curtis, o mesmo que vai dende as Travesas ata Mesía. O Camiño segue polas poboacións de Visantoña, San Cristobo de Mesía, Cabrui e Bascoi no concello de Mesía, San Vicente de Curtis e Santa Baia de Curtis no Concello de Curtis, tralo que se accede ó Concello de Sobrado e, inmediatamente despois, ao campamento romano de Cidadela.

    CONCELLO DE CURTIS
    Accedédese ao Concello de Curtis á altura da actual Curtis-Estación. Hai que chamar a atención sobre a proximidade, nun bó tramo de camiño neste concello, entre vía férrea e camiño romano. Unha vez no concello de Curtis a microtoponimia intensifícase de tal modo, como imos ver, que todos parecen ser portos, zonas de paso.
    Seguiremos o camiño dende Curtis-Estación, situado no límite dos concellos de Mesía e Curtis, ata Santaia de Curtis, antiga encrucillada de camiños, onde accedemos ao concello de Sobrado.

    Microtoponimia:
    27 Xambragada, Revollón, Costiña, Calsada, Curripa, Longa, Torre eira, Marquiño, Revolta, Camiños, Revolta grande, Revolta notoria, Camiño real, Revolta do coto, Revolta marco, Revolta das penas, Medoña, Abaixo vía, Xunto vía. 25 Baiuca, Marco grande, Carpaceira, Cartas, Quenlla, modorna, cota, marco, empalme, cruces, portomartín. 26 Casavella, Camino Curtis, Mallado, Ponte burra, Portobarros, Portolagos, Portocarros, portolongo, pedraraposo, pena grande, pena de guía, Costeira, Carregal, Carilla, Poleiro, Celeiro, Avieiro, Camiños, Pena Águia, Mesón, Fonte Mallo, Camiño Real, Abaixo de A Revolta, Novio. 17 Lomba dos Regos, Portoandóan, Triastorre, Trastorre, Cruceiro, Vedra Chantada, Revoltón, Taberna Vella, Porto, Sixto, Portomaría, Camino grande, Pena, Costeira, Sextas, Mosteiro, Revolta, Pedras, Portomaceiro, Revoltón. 28 Arca, Portotaboada, Revolvida, Avieira, Corredoira, Longa, Revoltiña, Medoña, Portopequeno, Porto, A mellada, Amelleira, Porto, Revolta, Séptimas, San Roque, Campo de San Roque, Campo de cruceiro, Campo da vía, francés, encrucillada, cruz de pao.18 Costa, Portoseco, Altocamiño, Penagrande, Cruz, Porto, Pontigo, Revolvida, Tercios, Vilarrulo, Xunto a vía, costa, Marco, Portoobispo, Portoseco.
    19 Carrieiros, Padreiros, Pontevella, Costella, Arrieiras, Portofreande, Portofondo, Portopequeno, Cariliño, Antiñas, Penedos, portovello, primeira, Cristovos, portolago, revoltiña, alto, revolta, Santaia (de Curtis), Penedo, Edreira, Cruz, Calzada, Revolta grande, Pena gallada, Séptima, Portosancho, Arrieiros, Portofragos, Calzadas, Castros. 13 Calzadas, Bormoiral, Antas, Portopeiro. 11 Da Corredoira, Paradoiro, Pedra Vieita, Torna longa, Porto, Corredoira, Revolta, Pena cruz, Portolamoso, Avieira, Leira Chacente, Monte corda, Alto, Camiños. 9 San Jorge, Gallego, Vello, Suprado, Vella, Malatas, Riva de seve, Corda, Boedo, Santas, Da Milleira, Patelo, Piorneira, Queimón, Pedrouzo, Arrieiros, Redondo, Lligre, Anido, Croios, Ponte, Portoións, Pontemarzá, Entrelomas, Carrilleiros, Revoltas, Lagar, Revoltón, Maneiradas, Recanto, Vella, Tras da Pena, Calzadas, Da carretera, Eira, Fonte, Alligara, Pontemarzá. 10 Espiño, Torre, Meixón, Peniña, Antado, Lasado, Castro, Altovila, Sixto, Vella, Xiro, Curreira, Porto Maza, Da ponte, Portofrancés, Petón, Portacuba, Su castro.

    Análise:
    Calzada e Camiño Real son as palabras utilizadas con maior frecuencia para describir o camiño. Logo temos unha infinidade de referencias a portos, pontes, torres, xiros ou voltas que descreve, topónimos numerales, referencias a santos camiñantes como San Cristobo e San Roque. Tamén observamos que xunto a Santaia de Curtis aparece un Portovello. Este Portovello é ao que se refire o camiño denominado Travesas de Portovello a Malpica, no concello de Abegondo, o que discurre baixo Castromaior, e ao que facemos referencia no seu respectivo concello.

    CONCELLO DE SOBRADO
    Xa no concello de Sobrado enseguida nos encontraremos con Cidadela, onde percibimos através da toponimia que o centro distribuidor dos camiños se desplaza un pouco ao oriente, aun lugar denominado, ainda hoxe As Cruces.

    Microtoponimia
    Polígono nº 8 Castrelo, Capela, Insua, Brañas, Tilleira, Nelleri. 9 Sandá, Castro de Sandá, Cidadela, Corda, Cimadevila.10 Chousa do Castro, Braña, Pedrouzo, Penedo, As Cruces, Monte do Tercio. 4 Laguceiras, Gandarón, Amilladoiro, Sobrado, Fondal, Fámala, Castriños, Agro da porta de Fámala. 5 Chousa das Penas, Amilladoiro, Revolta, Portocarral, Fontecastro, Combarro de Malata, Portopredo, Portoquedo, Revolta, Carral. 11 Camiño Real de As Cruces a Penalba. 6. Xunto a ponte de su a vila, as zarras, Agro de Santo, Santó, Adamonde, Rego da Ponte, Neva, Os carros, Castro, Xunto a Ponte, Agro de Garaboa, Revolta de Santó, Revolta Froilán.

    Análise:
    A microtoponimia conclúe á altura do campamento romano de Cidadela, onde se fai referencia a Cidadela e ao Castro de Sandá, situado no entorno norte. Seguimos un pequeño tramo de camiño ata As Cruces, onde a vía principal, se cruza co Camiño Real que vai das Cruces a Guitiríz, pasando por Grixalba e Penalba. Este camiño continuaría dende Penalba, dirección norte, por San Pedro de Buríz, perto de Guitiríz, onde apareceu unha ara adicada aos Lares Viais e continuaría, por Momán e Piñeiro, ata Santa María de As Pontes, e dende aquí bifurcaríase, indo un ramal cara a ría de Ferrol e outro cara a ría de Ares: a Cabanas. Son estos sectores marítimos debidamente explotados a través de vilas costeiras en época romana. A Pontedeume chegaría un ramal procedente de Torrelavandeira (onde tamén se aparta o ramal cara a Betanzos), encrucillada ésta situada ao norte de Teixeiro e que provén de As Cruces, xunto a Cidadela. A través de As Cruces, situada xunto ao campamento romano, obteríamos un nó natural de comunicacións, mediante o que, a mansión BRIGANTIUM da vía per loca marítima tería acceso a toda a franxa de costa que se extende dende A Coruña a Ferrol.

  19. #19 lino 08 de mar. 2007

    Q bueno lo del Faro en las Sisargas "...Era una pequena vila mariñeira similar a Caión o Malpica vinculada a un faro que originalmente se iba a instalar en las illas sisargas...". Claro, una pequeña villa marinera. Y los materiales sacados de las intervenciones en la ciudad, nada desdeñables desde luego, qué?. Aparecen allí por casualidad?. O los arrastró la marea?. Y la comarca de Viri-Gantiños q era, un vergel?. Petao de romanos conviviendo en dearredor de la Vía XX?.

    Pero yo creo q estás de coña, Coso, no se pueden decir tanta tonterías juntas. Por muchos itinerarios q os inventeis, por mucha toponimia q saqueis del catastro, si no hay restos q lo verifiquen, es paja, no vale. Pero como Coso puede decir q era una simple villa marinera?. Con todo lo que se ha sacado de la Coru. Y bueno, lo del clima y los vientos es para darle un aplauso por lo menos.

    Per, últimamente la zona de Meirama-Culleredo la tengo controlada, y no por que esté buscando vías romanas. Desde luego sí hay yacimiento romano en Soandres, pero nada de vías claras. En su favor, he de añadir, q en la línea Sigrás-Peiro-Celas, existía una línea defensiva medieval a base de torres de vigía, claramente vinculadas a una línea de tránsito. A ver q me decís de esto.

    El faro romano inicialmente lo iban a poner entre el Ventorrillo y Pena Moa, pero como los agrimensores vieron mucho yonko y jeringas, lo trasladaron más para allá, y como pesaba mucho, ahí se quedó. Es mi opinión.

  20. #20 El Brujo Redivivo 09 de mar. 2007

    ¿Y qué problema hay con el Burgundio?

    Bur es la forma antigua de Vir.

    La prueba la tiene en Bares, el puerto septentrional del célebre Coido.

    Ya Maciñeira dijo que Bares viene de Burum. Burum dio Virum, que devino en Vir, más que nada por ahorrar.

    Bares, es innegable, está al norte de Ares, y de ahí viene su nombre, al contraerse Vir-Ares tomando como factor común la "r". Quedó así V-(i)(a)-r-es, con la i y la a pugnando por ocupar la segunda letra. Como la a es fuerte y la i es débil, venció la a y echó fuera de la palabra a la i, porque la a era una exclusivista. El resultado final, por otra parte esperable, fue V-a-r-es, es decir, Vares, tal como todavía se escribe en algunos carteles y letreros de la localidad.

    La evolución, por lo tanto, siguiendo el celebrado Teorema de Coso, fue Burum > Virum > Vir-ares > Vares > Bares

    De la misma forma, Bur-gondo dio Viri-gondo para pasar a Vir-gondo y finalmente Ber-gondo.

    La variante estilística Bre-gondo debe ser un toque artístico de algún joyero, que son muy suyos.

    Fuera ya del tema, es interesante seguir la pista de lo ocurrido con la i que se había caído fuera del topónimo intermedio de Bares.

    La i quedó sola en el medio do Chan da Condomina, al lado del faro de la Estaca de Bares, que en la antiguedad se llamaba Estaca de Burum. La pobre i echó a andar por el monte. Cuando cayó la noche sintió frío y lloró. Así pasó muchos días y muchas noches, caminando y caminando. Fueron tantos días y tantas noches que la i, a pesar de andar muy despacito, mucho más despacito que una hormiga porque es muy pequeña, llegó a la Serra Faladora. Y por allí anduvo y anduvo, viviendo en las mámoas que flanquean el Camino Real o dos Arrieiros, hasta que la encontró Cunqueiro, de nombre Donálvaro. Cunqueiro se puso muy contento al encontrar la i, tan contento como cuando encontraba un alma en pena o al propio demo en alguna corredoira, y la i y él se hicieron muy amigos. Cunqueiro llevó a la i a Mondoñedo, pero a la i no le gustó porque había demasiadas piedras y demasiados curas, que no tienen i ni siquiera en su otra variante de sacerdote. Donálvaro se dio cuenta de que lo que le pasaba a la i es que echaba de menos las mámoas de la Serra Faladora. Las mámoas también echaban de menos a la i, porque las mámoas no tienen i y su presencia había aumentado la biodiversidad lingüística de la comarca. Lo hablaron, y de común acuerdo Cunqueiro llevó a la i de nuevo a la Serra Faladora, y para que viviese allí para siempre con sus mámoas, la metió en el topónimo, que se transformó en Faladoira. Así la i encontró una palabra en la que vivir, y las mámoas se pusieron muy contentas, tan contentas que se echaron a reir, y por sus bocas echaron los tesoros de los mouros que habían escondido durante milenios. La gente de la zona encontró los tesoros y se volvió muy rica, pero hoy no se les nota nada porque se gastaron todo en las putas de Ferrol y Coruña. Hoy son pobres pero honrados y se saben un montón de historias del Car-allo de Murguía que les contaron las mozas con las que se gastaron los dineros de los mouros.

    Sería bueno que Onnega presentase esta historia a la Comisión de toponimia para que la valoren antes de quitar la i de Faladoira. Eso sería como quitarle la i a Cunqueiro y obligar a llamarle Cunquero. Si le quitan la i a Faladoira la meteremos en las mámoas, y desde ese momento serán mamoias. Ellos sabrán.

  21. #21 pérola 12 de mar. 2007

    Bueno, a ver:

    Centrándonos.

    Recupero del foro toponimia en -ONDO esta reflexión de Euskera.

    Euskera
    03/05/2005 17:31:19 TRICONDO (Origen del topónimo) Se compone de TURRI “torre”+ ONDO “junto”, como ITURRIONDO>ITURRONDO>DURIONDO “junto a la torre”. En la forma TRICONDO se introduce la -C- eufónica contra el choque de TRI-C-ONDO de dos vocales, igual que sucede con el significado ordinario de -ondo “residuo” en zigarro-k-ondo “residuo de cigarro”, kandela-k-ondo “residuo de vela”.

  22. #22 pérola 12 de mar. 2007

    Modesta de instalaciones, me refiero. Por allí no se conocen baños por ahora, pero si zonas fortificadas y cierta población romana por Cerceda y As Encrobas. . Que no es poco. La toponimia señala tb caminos importantes, y existen castros guarneciendo el paso.

    Sería interesante estudiar una visión de conjunto. Es increible al cantidad de concellos que delimitan en esa exacta área.

  23. #23 coso 16 de mar. 2007

    Esto para el entreñable xalleiro Lino (por una vieja disputa) ;en la página web santacomba.net/doc/publicacions.doc(toponimia e onomástica de Santa Comba e Terra de Xallas se dice;"Castriz aparece como Jallas de Castriz ou Castris (sí sí con ese) nos libros parroquiais".Además se dice que fue capital municipal de un antiguo ayuntamiento.Lo que constata que era un asentamiento importante en la cuenca fluvial del Xallas,quizás tanto como el otro asentamiento de Brandomil.Quizás era la Claudionerium romana como deturpación de Glandimirum?

  24. #24 lino 15 de abr. 2007

    COSO:

    16/03/2007 23:19:02en la página web santacomba.net/doc/publicacions.doc(toponimia e onomástica de Santa Comba e Terra de Xallas se dice;"Castriz aparece como Jallas de Castriz ou Castris (sí sí con ese) nos libros parroquiais".

    Creo q el susodicho artículo de toponimia se desacredita por sí sólo con algunos comentarios.

    La capital municipal cambió muchísimas veces de lugar, aunque principalmente pervivió durante más tiempo en Vilar de Céltigos (y ya sabes q encontré al ladito de este pueblo q da nombre no a un concello, sinó a todo un arciprestazgo). Y además, interpreto q Jallas de Castriz no es Castriz, sinó donde está la iglesia y el castro, LEJOS DE TU CAMPAMENTO. O incluso otro pueblo cercano a la actual capital municipal. en fin pilarín.

    Ni caso a ciertos comentarios sobre los castillos de los q habla el articulillo. Xallas de Porqueira es NEgreira. Así q parte de un error monumental de raíz.

    Y lo del seso final o explosivo es un rasgo dialectal!!!! No quiere decir q siempre fuera así!!!

  25. #25 jfca 04 de oct. 2007

    Ad posteriori,


    na nosa terra eu fíome moito da toponímia e da linguistica,


    os nosos vell@s non trocaban os nomes por que sí,


    sempre o fixeron por algo.


    Ate cando os fixeron desaparecer, tambén o fixeron por algo.


    Ven a conto, porque me é mais importante que os graos Ptolomaicos e o teu triángulo brigantino, satelizado, etc..., etc.......


    andas dando "tumbos" pero no fondo igual tes razón.....


    só che falta saber,


    dende donde (que punto) se mediron (a ollo craro) as  distancias esas tuas.


    ¿cal foi o primeiro vertice do triángulo?

  26. #26 giannini 08 de oct. 2007

    No, sólo pregunto y pongo sobre la mesa la opinión de D. César Vaamonde Lores, que trata no de especulaciones, sino de lo que para él son evidencias: los cimientos romanos de un puente medieval, que en 1902 estaban a la vista. Será cuestión de verlo, que no es un delito, vamos, digo yo.


    Hasta ahora, que yo sepa, sobre el paso de la Vía XX por Culleredo tenemos conjeturas, especulaciones más o menos fundadas. Haciendo una búsqueda en la red, resulta que Carré Aldao y Cardeso Liñares hacen pasar la Vía XX por allí, bien por "lógica", bien porque la toponimia o alguna inscripción les proporcionan indicios, pero no por la existencia de restos materiales de la propia calzada -que en mi opinión es lo que va a misa. En la web del Concello de Culleredo se dice:


    "Aínda que existen certas lagoas sobre o percorrido exacto das calzadas; no que incumbe ao noso concello, parece posíbel afirmar que a vía "per loca maritima" que unía Brigantium (A Coruña) e Lucus Augusti (Lugo), transcorría polo Burgo, único paso posíbel cara á Coruña.



    A existencia de núcleo de poboación no Burgo durante a época romana está verificado por unha estela funeraria atopada por Cornide, na que unha viúva invoca aos deuses manes polo seu marido morto aos 47 anos de idade:


    D. M. S.



    G. IVL. SEVERO.



    AN. XLVII



    IVLIA.SEVERA



    MARITO



    PIENTISIMO


    No que se refire a unha orixe romana da ponte do Burgo, esta idea queda totalmente descartada. A fábrica da ponte é medieval e, de existir unha ponte con anterioridade, non pode asegurarse que a súa ubicación coincidise coa actual, pois as escavacións realizadas antes da súa restauración non aportaron ningunha luz respecto diso".



    http://www.culleredo.es/gl/node/151


    Bien, de acuerdo con la web del Concello de Culleredo, las excavaciones realizadas en el puente que atraviesa la ría del Burgo, entre las parroquias de Santiago del Burgo (Culleredo) y Santa María del Temple (Cambre), descartan la existencia de un puente romano sobre el que se podría haber levantado el medieval, hoy restaurado.


    Lo que estoy planteando, preguntando, es otra cosa, la posibilidad de que el puente medieval que sirve de dique para los molinos de Acea da Ama (Culleredo) y de asiento a un terraplén de la línea del ferrocarril Coruña-Palencia, tenga unos cimientos romanos.


    D. César Vaamonde Lores se equivocaba como todo el mundo que trabaja, pero era un magnífico conocedor de la historia de Galicia, sobre todo la medieval. No me parece prudente desechar tan pronto una opinión como la suya.


    PS: yo ya soy muy famoso en mi casa a las horas de comer, y con eso me llega :-)

  27. #27 giannini 01 de nov. 2007

    Perdona pérola, pero sabes que en mi opinión, se pueden formular muchas conjeturas, como la que voy a realizar abajo, pero lo que manda son los datos constatados, esas aras, excavaciones que localicen -in situ si es posible-, elementos relacionados con una calzada, sean miliarios, sea el propio pavimento.

    Mira, hoy mismo me encontraba con unos datos que me hacen pensar que por allí pudo pasar una calzada romana, sea principal o secundaria, que podría llegar hasta el valle de Veiga, en el Concello de Culleredo. No sólo es que una fortaleza en As Encrobas controle alguna ruta natural -fortaleza que tal vez fue destruida por los Irmandiños- sino que en el propio valle de Veiga, vi microtopónimos como Calzada, que allí Luengo (1) documentó y publicó el dibujo y la descripción de una tumba romana, que el valle está repleto de castros, de Hermidas; que entre As Encrobas y Veiga se encuentran los montes do Xalo -que hasta el siglo XX eran "do Jalo" o "do Galo"- también con castros por doquier y no pocos monumentos megalíticos, ya conservados, ya desaparecidos, pero que la toponimia recoge en lugares o montes como Arca, Anta, Moa, Arca Aberta, Pedra do Mouro, Río do Mouro, Arcas, etc. Incluso me encontré con un microtopónimo que si no recuerdo mal era Millarias, en el mismo valle de Veiga, y me pregunto si podría estar relacionado con miliarios.


    Al final, esta calzada, llegaría al Valle de Veiga, y allí, en Santa María de Celas, aún se conserva una fotificación medieval, que sirvió para controlar un camino, cuando menos durante el medievo. Es de suponer que si la salida natural del Valle de Veiga se encuentra en el Burgo, y D. César Vaamonde señala que el dique de los molinos de Acea da Ama se levanta sobre cimientos romanos; si resulta que Carré nos cuenta que por la zona del Castrillón, corría una calzada empedrada, comprenderás que en mi sentir, entra dentro de lo posible que por los puntos mencionados, considere que pudo pasar una vía romana: Encrobas, Xalo, Celas de Peiro, Burgo, Castrillón, Brigantium :-)


    (1) Luengo Martínez, José María: "Sepulcro romano hallado en el lugar de la Hermida : ayuntamientos de Culleredo (Coruña)". En: Boletín de la Real Academia Gallega, T. 23, n. 269-270 (1942) ; p. 174-177.

  28. #28 Abo 13 de nov. 2007

              Este comentario, se corresponde
    con uno que realicé ( # 121 ) en el artículo: http://www.celtiberia.net/articulo.asp?id=2751
    el día 1/8/2007, en respuesta a una pregunta sobre la mansión Grandimiro.

    La
    copio/pego en este foro por creer que aquí debería también encontrarse.

     

     

     

    LA MANSIÓN DE GRANDIMIRO.   This is the question!....Ou non?

     

     

     

    Mucho es lo que se tiene escrito sobre la mansión romana:“Grandimiro”,
    mansión que figura en una de las cuatro vías o iters que menciona el
    Itinerarium Provinciarum Antonini Augusti para la Gallaecia romana, es conocida
    en la actualidad como: “Vía 20 ó Per Loca Marítima”; concretamente en el
    itinerario: “Item  per loca marítima a Bracara
    Asturicam”
    .  Se corresponde esta vía, con una de esas  cuatro
    rutas que menciona el Itinerario que por caminos distintos y por lugares de
    partida también “bien diferenciados” como nos lo demuestra la arqueología
    estudiada en Braga que nos certifica las distintas necrópolis encontradas en
    cada una de las  trazas de salida de la capital Brácara tal como
    indica  el texto del Itinerario de Antonino. Estas distintas rutas unían
    las capitales conventuales de Brácara Augusta con  Astúrica
    Augusta
    .  Estaba comentando que mucho se ha había escrito sobre Grandimiro,
    y  mucho, me temo, se seguirá escribiendo  mientras no se vaya
    olvidando esa idea de ir ambas vías, 19 y 20, juntas en única traza desde su
    salida en Braga hasta la actual Caldas de Reyes, antigua “Aquis Celenis”
    y por otro lado al descabellado invento, hoy sin argumento serio alguno que
    creemos ya  desmontado  por la epigrafía existente, que llevó a
    varios autores hablar de un Vicos Caporum en lugar del VICO SPACORUM que se
    menciona en el Itinerario y en todos los manuscritos consultados.  Esa
    “inventió” de un Vicos Caporum sin argumento sólido alguno dio motivos a que
    las distancias intermansionarias no se ajustasen al Itinerario y cada cual las
    ajuste a su antojo y capricho en función de sus intereses. Por cierto, no
    existe mención alguna a un VICOS en el Itinerario de Antonino para todo el
    conjunto del Imperio Romano, y sí bastantes VICO.  ¡Qué más da lo que diga
    el Itinerario y sus formas gramaticales!, cada cual con sus intereses. 
    Para muestra, el desaguisado que presentan las Vías Atlánticas del Plan
    Interreg que no hay forma humana de hacerlas casar con el Itinerario de
    Antonino, al menos yo soy incapaz de hacerlo, es evidente que nada tienen que
    ver con las tan comentadas 19 y 20 antoninianas.  En fin....distintas
    formas de ver la “Historia”, unos con “H” y otros con la otra “h” por no
    decir... incluso, sin ella, pero ya no es lo mismo. Supongo no hay intención y
    solamente una falta de interpretación, esto último no lo dudo.

     

     

     

    Ante la gran dificultad que llevaba a los historiadores y
    aficionadas que estudiaron los viejos caminos romanos, o de época romana, en
    ubicar las mansiones, no les quedó a algunos de estos estudiosos otra
    alternativa que la de buscar topónimos que se “acercasen” al principal:
    Grandimiro, y esto es correctísimo; pero me  da la impresión, que lo han
    hecho al revés, trataré de explicarme.  Creo que lo más sensato para
    ubicar una mansión antoniniana es seguir un orden establecido partiendo de un
    lugar de salida (en nuestro caso: Brácara Augusta), algo así a lo que en
    topografía sería el representar o señalar en el campo o plano del dibujo un
    itinerario para después cerrarlo y ajustarlo con el error mínimo posible,
    utilizando para ello los medios disponibles, es decir:  las distancias y
    los ángulos acimutales  que irán fijando cada punto (aquí ¿mansión?, pues
    sí) en su lugar correspondiente para posteriormente ir cerrando la poligonal.
    Una vez que estuviese el punto correspondiente bien ubicado, en nuestro caso
    Grandimiro, se debería buscar como apoyo y por la zona algún topónimo o
    microtopónimo que pudiese guardar alguna relación al principal buscado. 
    No empezar por buscar el topónimo y después colocar con “calzador” las
    distancias “itinerantes” o intermansionarias.  Es entendible esta
    actuación debido a esos disparates comentados anteriormente de una misma traza
    y la “inventió” del Vicos Caporum, y creo que jamás esta forma de ubicar
    mansiones ya que indica una carencia de argumentos más serios , puede servir si
    el nombre que se busca es  un clarísimo ejemplo como lo fue para el caso
    Tude (Tuy) o la mismísima Braga (Brácara Augusta) por poner algún
    ejemplo.   La otra forma, es decir,  comenzando al revés, es
    como tratar de localizar las mansiones  al azar, una lotería que ya sería
    una verdadera casualidad que se tuviera la suerte en dar con ella, para mi algo
    totalmente dificilísimo y fuera de todo rigor en el estudio de este tipo de
    trabajos, algo así como empezar “la casa por el tejado”. 

     

     

     

    Veamos unos ejemplos concretos, y sin extendernos más allá
    de lo necesario.

     

     

     

    Saavedra en sus “Discursos”, se apoyó en:  DUMIO.

     

    Barros Sivelo en “Antigüedades de Galicia”, lo hizo
    pensando en: CARTOMIL.

     

    López Ferreiro y toooooooooodos sus seguidores lo hicieron
    con: BRANDOMIL.

     

    García de la Riega, Hipólito de Saa, Fita y Fdez. G.y otros
    pensaron en: GRANDOIRO

     

     

     

    Todos ellos con un factor común: el parecido lingüístico
    con el buscado: GRANDIMIRO, algo les ligaba. ¿Las distancias?....¡que más da!,
    se cambia el valor de la milla romana (1480 m/milla) que nos interese y
    solucionado el problema,  o... ¿es que no se ha hecho así, actualmente, en
    el último estudio sobre nuestras vías y que sirvió de base a las Vías
    Atlánticas?. Yo creo que si.

     

     

     

    El caso más simpático, y perdóneseme esta pequeña osadía
    mía, es el de los señores D. Antonio Blázquez y Delgado Aguilera y D. Ángel
    Blázquez y Jiménez, representantes de la Junta Superior de Excavaciones y
    Antigüedades del Estado,  que después de haber realizado visita de
    inspección a nuestra zona para el estudio de las vías romanas y al concluir
    esta, redactaron para La Junta una “Memoria de los resultados obtenidos en
    los viajes y excavaciones practicados en 1921-22”
    , Madrid 1923, donde no
    tuvieron problema alguno ni se cortaron un pelo en decir que Grandimiro se correspondía
    con Torres del Oeste (próximo a Catoira), estas eran  sus propias
    palabras: “El puerto de Grandimuro se hallaba en Torres del Oeste,
    donde se conservan grandes murallones romanos, y se ha seguido utilizando
    durante siglos”
    (página 15, op. cit.).  Supongo que se toparon de
    frente con esos torreones y muros medievales que mandó edificar el obispo
    Sisnando (tendría que consultar pero creo que si), ¿qué tiene que ver lo uno
    con lo otro?.  En fin...me puse a ver de donde pudieron haber sacado eso
    de GRANDIMURO y fui a dar de bruces directamente con el Itinerario de Antonino,
    allí lo encontré, ¿dónde sino?.  Bien...sobre las distancias hablan de
    estadios pero ni siquiera las hacen casar, solo: “Las  distancias se
    cuentan en el Itinerario por estadios y no por millas”
    (sic). Vamos a
    concluir la excursión de los Blázquez por las Rïas Bajas y después explicaremos
    un poco eso de Grandimuro.   Así buscaban las mansiones a comienzos
    del primer tercio del siglo pasado, buscando topónimos que se “pareciesen” a
    las esperadas y de igual manera las buscan algunos hoy (2007).  Es lo que
    hay.  Me imagino que tal “iluminada” visita culminó con una mariscada en
    alguna taberna de Catoira y si no fue así, pudo haber sido, ¡qué menos!. 
    Terminan la memoria los señores Blázquez con algo que he de reconocer me
    satisface plenamente.  Concluyen con las siguientes palabras:

     

     

     

    “Otra.

     

    El comisionado ha visto restos de una magnífica calzada
    que iba por la costa, desde Tuy, pasando por La Guardia, Vigo y
    Redondela, y ha encontrado vestigios de las vías del interior y del litoral en
    bastantes lugares, acompañando fotografias.

     

     

     

                          
                                                      Ángel
    Blázquez y Jiménez”

     

     

     

    En esto estamos de acuerdo al cien por cien, es todo un
    acierto, de seguro que les invitaron a alguna langosta o lumbrigante en el
    “Gran Sol”, bar típico ubicado en el  barrio marinero de La Guardia quizás
    la antigua Gaudae (¿?) a los pies del insigne oppidum Abóbriga hoy El Castro
    Trega con restos de población que van desde el bronce a momentos de la
    ocupación romana, se lo merecieron la mariscada regada con un buen rosal de la
    zona.

     

     

     

    Bueno, el caso de este simpático Grandimuro lo sacaron los
    Blázquez de los manuscritos GMTUV donde sí consta esa variante citada (ver: “Itinerarivm
    Antonini Avgvsti”
    de G. Parthey et Pinder, Berolini MDCCCXLVIII, pág. 204;
    donde también podemos ver la distancia desde Bracara a Grandimiro de 180 stadia
    mpm, es decir 180 millas, en manuscritos TUV).   

     

     

     

    Respecto a que Grandimiro procediera a dejar un
    “germánico”: Brandomil, ya comenté algo por arriba y no estoy de acuerdo con
    ello; los germánicos son muy posteriores y relacionarlos es querer aferrarse a
    un hierro en rojo.  Para mi es latino y bien latino, un compuesto de Grand
    + mirum, alto/grande + mirar/vistas y además tenemos un topónimo medieval: “magnimiri”
    (magnimiri y grandimiri es exactamente lo mismo) que no deja de ser una
    latinización romanceada de la época para darle un cambio también latino con el
    mismo significado y relacionado con la posible zona donde ubicar Grandimiro.

     

     

     

    Entiendo que este Grandimiro tiene el significado de:
    “Grandes Vistas”, “Altas Vistas” , “Altas Miras” o simplemente “Buenas
    Vistas”.  Algo así lo que en hispano árabe serían posteriormente “Las
    Atalayas”.  Este topónimo castellanizado pervivió en algunos castros
    importantes:

     

     

     

    -Castro de Altamira en Taboexa, A Neves, muy romanizado y
    excelentes panorámicas.

     

    -    “      
    “      
    “         “ la bajada a Carral con unas
    impresionantes vistas al golfo Ártabro.

     

    -Castro de Altamira por Portavales, desde donde se nos
    ofrece una preciosa vista hacia el valle de la A Maia del Sar, la misma vista
    que nos la ofrece el Castro Lupario por Francelos, Veca y alrededores.

     

     

     

    Al pasar la mansión de Turoqua (Tourón, donde las
    distancias no es que cumplan, es que son coincidentes) dirección Aquis Celenis,
    muy cerquita y en la misma vía, un lugar conocido como Mirón con unas
    panorámicas maravillosas.  Me gustaría saber si esas MIRÓBRIGAS:
    tarraconense (Oretana), lusitana (Céltica) y bética (Turditana) gozan también
    de buenas vistas, supongo que sí por aquello de las –brigas en lugares casi
    siempre altos.  Es posible, y lo desconozco, que alguien nos comente que
    ese MIRO de las Mirobrigas proceda de algún personaje romano, puede ser pero me
    da que no.  Los “miros”, los “visos”, los “celos”, los “vela”, los
    “fachos” y algunos más, cortados por un mismo patrón:  lugares
    estratégicos y normalmente con buenas vistas por ocupar lugares de altura muy
    buenos para la vigilancia.  Para mi que Miróbriga, celtolatino, es un
    sinónimo de nuestro Grandimiro latino que estudiamos y de los Altamiras
    castellanos que comentamos anteriormente.  Es una opinión que cambiaría si
    se me ofrecen argumentos más o menos razonados que convenzan.

     

     

     

    Existen más ejemplos que tendría que buscar al no
    recordarlos en estos momentos, pero...llegan, ¿O nó?.  ¿Hay o no hay
    correspondencia?, ¿No es, acaso, más latino que germánico?, a mi me da que
    si.  Si Grandimiro es un claro ejemplo latino...¿A qué buscar germánico
    alguno?, ¿Sólo por no saber ubicar una mansión?, yo lo encuentro poco serio
    y  no dudo estaré equivocado, en el peor de los casos me quedo con el
    poder de la duda.

     

     

     

     

     

    ¿GLANDIMIRO o GRANDIMIRO?

     

     

     

    No quiero extenderme aquí en algo que tengo muy claro. No
    es Glandimiro y sí Grandimiro, lo intentaré razonar con la mayor claridad y
    sencillez posible.

     

     

     

    a)      El Itinerario de Antonino
    no menciona en ningún manuscrito a un posible GLANDIMIRO, ni con variantes ni
    sin ellas, según se desprende de Parthey et Pinder y otras ediciones
    consultadas, y sí menciona un Grandimiro en la mayoría de los manuscritos,
    acompañado de alguna variante mínima como: grandimuro o grandimuto, tan mínimo
    que el error es bien visible, incluso para el mayor de los legos (mi caso) en
    lingüística.

     

    b)      Cierto que Cuntz 
    recoge un Glandimiro, pero no es menos cierto que Cuntz no nos indica de que
    manuscrito lo obtiene, y entiendo, ya que Cuntz reconoce y dice en su “Itineraria
    romana
    ”, Berlin 1929, lo siguiente: ”Nomina non correxi nisi ea quae
    gravius corrupta sunt”
    , es decir que no corrigió los nombres, salvo los
    más gravemente corrompidos
    ; de aquí se entiende que alguno si corrigió,
    ¿cúales?.    Y... ¿cómo sabía Cuntz cuales eran esos nombres más
    gravemente corrompidos?, no nos lo dice tampoco y, supongo, que ese Glandimiro
    es uno de esos nombres que él creyó alterados y para ”subsanarlo” no se
    encomendó ni a Dios ni al Diablo y si hizo caso a Ptolomeo (ver: “Clavdii
    Ptolemaei  Alexandrini Geographicae Enarrationis”
    Lvgdvni, MDXXXV) que
    recoge un Glandomirum para los lucenses en su libro II (Hispaniae Tarraconensis
    -pág 31 libro citado), es decir que dio más autoridad al alejandrino que a la
    oficina del emperador Caracalla que redactó el Itinerario de Antonino por orden
    de aquel, aún sabiendo no constaba ningún Glandomiro en él, fió más en Ptolomeo
    sabiendo que este tiene algunos errores de este tipo como es notorio, Ceporos
    en vez de Coporos, por ejemplo, tal como lo certifica la epigrafía existente. 
    Cuntz tenía obligatoriamente que conocer ciertas variantes de distancias que
    omite y nada dice, por ejemplo: la variante de Tude a Burbida de XXVI millas
    que siguiendo las orillas, como si de un camino sirgaleiro se tratase, del
    Minius, Thenae y Borbene, hacen ubicar en Borbén la mansión Búrbida donde las
    distancias se cumplen en más menos una milla; aunque, y lo entendemos, algunos
    nada quieren saber de ello, lo dicho: la vía única, la Meridiana,
    bueno.    Cuntz no llegó a consultar el Scorialensis membr.
    Saeculi VIII,  pero sí el resto de los manuscritos de los veinte
    conocidos.  A mi nada me dice el que sea la última y más reciente edición
    si observo ciertas lagunas u omisiones que nada me aclaran y me siembran más
    dudas.

     

    c)      Y aunque hubiese una
    mínima posibilidad remota de haber existido un Glandimiro en algún manuscrito,
    ¿porqué no?, que no es el caso, se debería prestar, obviamente, más atención a
    los diecinueve manuscritos restantes que a ese hipotético y único ejemplar
    posible, y en todo caso decir siempre Grandimiro amparados en una mayor fuerza
    escrita.

     

     

     

    En base a ello se debería ir olvidando, a mi entender, ese
    Glandimiro y no rizar más el rizo, Grandimiro sería lo más correcto. Las cosas
    están para solucionarlas y no para complicarlas aún más, así lo veo.

     

     

     

     

     

    ¿ LA MANSIÓN DE GRANDIMIRO SE
    CORRESPONDE CON BRANDOMIL O CON CARBALLO?

     

     

     

    Nos comenta por arriba el druida Lino
    que la mansión de Grandimiro se debería corresponder con Brandomil por varias
    razones que comenta y encuentra como muy sólidas a su entender.  Creo
    recordar las más importantes:

     

     

     

    a)      Las
    distancias intermansionarias son coincidentes en Brandomil.

     

    b)      Los
    restos romanos considerables que se encontraron y se siguen encontrando la
    hacen merecedora de ser mansión del itinerario..

     

    c)      Se
    apoya en comentarios del profesor Caamaño Gesto que sostiene que Grandimiro se
    corresponde con el pueblo actual de Brandomil por varios motivos que
    analizaremos a continuación y que para el druida Lino es suficiente este aval
    del ilustre profesor Caamaño.  Estoy con Lino ya que Caamaño Gesto es un
    experto en vías romanas, doctorándose en Historia precisamente con un trabajo
    sobre la vía 18 del Itinerario de Antonino.

     

     

     

    Hasta aquí, correcto el planteamiento
    de Lino pero me hubiera gustado contar con esas distancias que dice son
    coincidentes en Brandomil, siempre creí que él personalmente las hubiese
    comprobado y como nada comenta al respecto entiendo que también se basa en los
    estudios de Caamaño, por lo tanto no nos queda más remedio que analizar el
    trabajo que J.M. Caamaño Gesto y J. Naviero López hicieron sobre la via 20 de
    Antonino ( “Aportaciones al estudio de la red viaria romana de la provincia
    de La Coruña”
     “Finis Térrea”,  Facultad de Geografía e
    Historia.  Univ. De Santiago 1992. )

     

     

     

    Por otro lado la druidesa Per, autora
    del presente artículo, mantiene su tesis de que la mansión de Grandimiro se
    debe ubicar en Carballo y para ello se basa principalmente en:

     

     

     

    a)      Las
    distancias del Itinerario se cumplen en Carballo.

     

    b)      En
    Carballo se documentan restos de baños romanos.

     

    c)      Nos
    habla de la Meridiana como traza de una vía romana Brácara – Carballo
    (Grandimiro).

     

    d)      Y
    supongo que también de alguna epigrafía existente por la zona

     

     

     

    Si esto se mantiene, no existe
    problema alguno que en Carballo hay que situar la mansión de Grandimiro. 
    La presencia de baños romanos implica aunque no se encuentren más restos
    estructurales romanos bien por que no se busquen o simplemente por que no
    tengan aparecido al presente, que si tienen y deben  existir, como mínimo
    una villa romana y las típicas cosas que suelen acompañarles.  No se debe
    cuestionar el que un lugar tenga más “restos” que otro, ni miliarios ni lares
    viales para ubicar mejor aquí que allá la mansión; es sobradamente conocido
    lugares donde se encontraron inscripciones viarias y que nada tienen que ver
    con las vías antoninianas, no les obliga a ser vía principal y dejar el
    carácter de secundaria. Por arriba ya quedó claro lo que se entiende por
    mansión antoniniana y que funciones cumplía, según explicaciones de Per a
    Giannini y que yo mismo también comenté.

     

     

     

    Por lo tanto nos limitaremos a
    realizar las comprobaciones de las distancias que llevan a Carballo y ver si
    cumple el Itinerario de Antonino, ya que considero las mediciones viarias
    imprescindible en la ubicación de las mansiones romanas.

     

     

     

     

     

     

     

    ¿BRANDOMIL PUEDE
    CORRESPONDERSE CON LA MANSIÓN GRANDIMIRO DE LA VIA 20?

     

     

     

    El topónimo Brandomil en función de
    los comentarios que hice anteriormente no le encuentro posibilidad alguna de
    corresponderse con  la mansión latina Grandimiro.

     

     

     

    Los profesores Caamaño Gesto y
    Naveiro López en la introducción al trabajo conjunto que realizan sobre la vía
    Per Loca Marítima (citado anteriormente) dicen lo siguiente:

     

     

     

    “Pretendemos con este trabajo dar
    a conocer tres miliarios hallados en la provincia de La Coruña y que nos
    aportan luz para el seguimiento de una vía romana posiblemente la Per Loca
    Marítima”.

     

     

     

    Los miliarios a estudiar son los
    siguientes:

     

     

     

    a)     
    Miliario de Brandomil.  Anepígrafe.

     

    b)     
          “       
    “ Santa Comba. Dedicado a Galerio. No indican millas.

     

    c)     
          “       
    “ Vilaño (Larache).  Dedicado a Decentio.  No indica Millas.

     

     

     

    Cuando realizan el estudio viario,
    dejan muy claro lo siguiente:

     

     

     

    “No es nuestra intención hacer un
    estudio exhaustivo de esta calzada, ya que para ello se necesitaría mucho
    trabajo de gabinete y sobre todo un minucioso reconocimiento del terreno. 
    Lo único que pretendemos es, basándonos en el hallazgo de estos miliarios,
    reconstruir sobre el mapa su trazado intermansionario entre Glandimiro
    (Brandomil) y Brigantium (La Coruña)”.

     

     

     

    Entiendo que tienen como preconcebido
    estas dos mansiones en los lugares que mencionan y por lo tanto intentan
    posteriormente reconducir las distancias del Itinerario de Antonino en base a
    Coruña y Brandomil.  Veremos trazas y distancias y a ver que se puede
    decir.

     

     

     

    Parten de la base argumental de
    seguir la teoría del canónigo Antonio López Ferreiro respecto a  que las
    vías 19 y 20 forman una sola traza desde Braga (Brácara Augusta) hasta Caldas
    de Reyes (Aquis Celenis),  base argumental que no aceptamos por diversos
    motivos que no vamos a analizar ya que solo pretendemos comprobar las
    distancias intermansionarias que ellos analizan.  De Aquis Celenis hasta
    Bracara Augusta solo decir que no cumple el Itinerario de Antonino que en otro
    momento y lugar comentaremos si fuese necesario.

     

     

     

    - Sitúan a Vico Spacorum  en el
    castro de Baroña  tal y como quiere López Ferreiro.

     

    - Ad Duos Pontes la ubican como López
    Ferreiro en Stª Cristina de Barro en Noia.

     

    - Grandimirum lo mismo que el
    canónico la llevan a Brandomil.

     

    - Atricondo la sitúan un poco al
    norte de la laguna de Alcaian, aquí ya no coinciden con Antonio López Ferreiro
    que la lleva a Linar-Trigondo en la parroquia de Restande.

     

    - Brigantium ya la colocan en Coruña
    lo mismo que López Ferreiro.

     

     

     

    Estudio-aproximación de las
    distancias Vico Spacorum – Ad Duos Pontes.

     

     

     

    Vico Spacorum = Castro de Baroña.

     

    Ad Duos Pontes = Stª Cristina de
    Barro (Noia.

     

    Distancia intermansionaria que
    manejan = 150 estadios = 27,75 Kilómetros.

     

     

     

    Seguimos el recorrido que indican
    entre Baroña y Barro y contabilizamos una distancia de 19,50 Kms.

     

     

     

    Le sobran al Itinerario de Antonino
    8,25 Kms, casi un 50% del real.  Muchísimo. NO CUMPLE.

     

     

     

    Estudio-aproximación  de
    distancia entre Ad Duos Pontes – Grandimiro.

     

     

     

    Ad Duos Pontes = Stª. Cristina de Barro

     

    Grandimiro = Brandomil

     

    Distancia Intermansionaria que
    manejan = 180 estadios = 33,30 Kms.

     

     

     

    Seguimos el itinerario que mencionan
    por el Tambre, paso a Negreira por el puente de Ons y derecho a Brandomil = 46
    Kms.

     

     

     

    En este tramo aún es peor ya que la
    distancia que indica el Itinerario no llegan para cubrir esa distancia, y
    bastantes kilómetros ( 13 Kms).  NO CUMPLE.

     

     

     

    Estudio-aproximación de la
    distancia entre Grandimiro – Atricondo.

     

     

     

    Grandimiro = Brandomil.

     

    Atricondo = un poco al norte de la
    laguna de Alcaian.

     

    Distancia Intermansionaria que
    manejan = 22 M.P. = 32,56 Kms.

     

     

     

    Seguimos la ruta que fijan y tenemos
    desde Brandomil a Alcaian = 23 Kilómetros.

     

     

     

    Sobran casi 10 Kms para un tramo muy
    corto ( casi un 50 % ). Mucho.  NO CUMPLE.

     

     

     

    Estudio-aproximación  de
    la distancia Atricondo – Brigantium.

     

     

     

    Atricondo = un poco al norte de la
    laguna de Alcaian.

     

    Brigantium = Coruña.

     

    Distancia intermansionaria que
    manejan = 30 M.P. = 44,40 Kilómetros.

     

     

     

    Este tramo que seguimos tal como
    dicen los autores es exactísimo y nos asombra ya que las distancias se ajustan
    al metro, el error es menor de una milla.    POR SUPUESTO QUE
    CUMPLE, habría que ver restos romanos.

     

     

     

    Conclusiones provisionales:

     

     

     

    Creo que como decía al principio, los
    profesores Caamaño y Naveiro tenían las mansiones de Grandimiro y Brigantium
    preconcebidas ya de origen en Brandomil y Coruña pensando en esos tres
    miliarios que estudian.

     

     

     

    Partieron con las mediciones de norte
    a sur y no de sur a norte, me explico, después de prefijar y dejar sentado que
    Brigantium era Coruña, midieron la distancia antoninianas que había a la
    anterior, Atricondo: 30 millas o lo que es lo mismo 44,40 Kms y ALLÍ DONDE LES
    COINCIDIÓ ubicaron la mansión de Atricondo, sin más, por cierto me parece que
    no hay nada romano por allí, en todo caso, por esa laguna la mansión de
    Atricondo.  Después.....lógicamente nada coincide

     

     

     

    Por lo tanto y con todo mi respecto a
    los profesores, entiendo no es correcta ni la traza ni la ubicación de las
    mansiones que mencionan y proponen, salvo, evidentemente la de Brigantium en
    Coruña.  Tampoco le acompaña la toponimia para Brandomil como exponíamos
    al comienzo.

     

     

     

    Es cierto que los autores comentan
    que sería necesario adecuar mejor el trazado a las distancias del Itinerario.

     

     

     

    Entiendo que ese tramo que estudian
    con los miliarios encontrados pertenece muy seguramente a una vía secundaria
    Brigantium Finisterre por (posiblemente) Brandomil.

     

     

     

    No es ni será la primera vez que se
    encuentran lares viales y miliarios en vías romanas que nada tienen que ver con
    las principales antoninianas perteneciendo a otras de las muchas secundarias
    que tenían que existir.  Hay ejemplos y pongamos algunos.

     

     

     

    Caminos romanos con miliarios que no
    son principales (antoninianos):

     

     

     

    a)     
    Chaves – Orense.

     

    b)      Lugo
    – As Travesas (por Friol)

     

    c)     
    Coruña  por la traza (¿?) que indican Caamaño y Naveiro.

     

    d)     
    Redondela – Tuy.

     

    e)     
    Arzua – Betanzos, muy posible.

     

    f)       
    Barcelos – Ponte Limia.  Y otros más que de memoria no recuerdo.

     

     

     

     

     

     

     

    ¿CARBALLO PUEDE
    CORRESPONDERSE CON LA MANSIÓN GRANDIMIRO DE LA VIA 20?.

     

     

     

     

     

    Toponimicamente Carballo y Grandimiro
    parece que nada tienen que ver el uno con el otro.

     

     

     

    No entro a valorar en estos
    momentos  si la mansión Vico Spacorum se corresponde o no se corresponde
    con la ciudad de Santiago de Compostela como dice Per, mi opinión es que nada
    tiene que ver una cosa con la otra y solamente trataremos de comprobar esas
    distancias intermansionarias Vico Spacorum-Ad Duos Pontes y Grandimiro 
    siguiendo las indicaciones que Per nos dice y comprobar esa hipotética posibilidad
    de ubicar en Carballo la mansión Grandimiro.

     

     

     

    Estudio de la distancia Vico
    Spacorum – Ad Duos Pontes.

     

     

     

    Vico Spacorum = Santiago de
    Compostela.

     

    Ad Duos Pontes = Entrepontes.

     

    Distancia intermansionaria del
    Itinerario de Antonino = 150 estadios = 27,75 Kilóm.

     

     

     

    Seguimos el camino más lógico, el
    camino Real antiguo por la comarcal 545 que Per en algún lugar de por arriba
    comenta, lo medimos y salen 13,88 Kms.,  aproxi. = 14 Kms.

     

     

     

    Me sobran del Itinerario = 13, 70
    Kms, es decir me sobran los kilómetros suficientes para desde Entrepontes (Ad
    Duos Pontes) continuar con otro tanto de camino para regresar de nuevo a
    Santiago (Vico Spacorum), es un error de un cien por cien y no puede ser, algo
    falla lógicamente, tenemos en el itinerario doble distancia a la deseada, no es
    que sea mucho, es que es imposible tanta perdida de kilómetros, va a ser
    dificilísimo motivar este exceso de kilóetros, para mi un imposible.  Con
    el inconveniente añadido de que la distancia a vuelo de pájaro es de unos 12,
    80 Kms cantidad muy parecida a la real de 13,8 Kms, lo que nos indica que el
    camino es muy recto.  Por otro lado ya nuestra druidesa Sansueña nos
    recordaba (#429 del artículo Per Loca Marítima, el 26/02/07) no sé en que
    documento lo retiró,  que la distancia de Portomouros a Santiago dos
    leguas más o menos; si valoramos la legua a 6,5 kms (que no sé exactamente) nos
    sale una distancia de 13 Kms que se asemeja a la real que
    comentamos.   Por lo tanto tenemos que decir que NO CUMPLE.

     

     

     

    Estudio de la distancia Ad
    Duos Pontes – Grandimiro.

     

     

     

    Ad Duos Pontes = Entrepontes.

     

    Grandimiro = Carballo.

     

    Distancia intermansionaria del
    Itinerario Antonino = 180 estadios = 33,30 Kms.

     

     

     

    Hemos intentado seguir el camino
    propuesto por Per por los concellos de Buxán, Traz, Tordoia e Carballo y los
    lugares que nos relata con rica toponimia de los viejos caminos y llegamos a
    Carballo (Grandimiro) después de recorrer 29 Kms, es decir le sobran al
    Itinerario 3 millas que es cantidad que pudiera asumirse  si no somos muy
    exigentes.  Pudiera ser.

     

     

     

    Conclusiones provisionales.

     

     

     

    Entiendo que Per prefija Carballo con
    Grandimiro, quizás por lo de los baños romanos documentados para esa pblación
    (lo mismo que Caamaño y Naveiro hicieron con Brigantium  Atricondo). 
    Busca dirección Santiago y a los 180 estadios (33,30 Kms)  le puede
    encajar en Portomouros  (olvidándonos de esas tres millas que sobran) y
    aquí ubica la mansión de Ad Duos Pontes, posteriormente ya no pueden salirle
    las distancias, como hemos visto, a Santiago donde ubica a Vico Spacorum.

     

     

     

    CONCLUSIONES:

     

     

     

    Después de visto lo visto no puedo
    aceptar al no contar con argumento alguno de cierta solidez que tanto Carballo
    ni Brandomil se corresponda ninguna de las dos a la mansión romana de
    Grandimiro en función de todo lo que hemos comentado.

     

     

     

    El problema radica, en mi opinión, en
    que las vías 19 y 20 van por caminos distintos y no es cierto ni posible que
    transcurran ambas vías por una misma traza desde su salida en Bracara hasta
    Aquis Celenis (Caldas de Reyes)(esta teoría hay que olvidarla, me refiero a
    Caporum  que ya hemos hablado, discutido y demostrado su no credibilidad,
    hoy ya no) ya que de lo contrario van en contra del Itinerario de Antonino y el
    tratar de resolverlas de otra forma al Itinerario sería un puzle tan complicado
    de resolver que ni el mayor trabajo de relojería resolvería.  Todas las
    distancias de ambas vías se ajustan al Itinerario de Antonino y el miliario del
    Burgo indicando distancia a Luco Augusti lo certifica, sino  pensamos en
    dos caminos distintos tal como lo quiere el Itinerario y la arqueología
    principalmente la desarrollada en Braga donde pone al descubierto las
    necrópolis de todas las vías romanas que salían de esta ciudad justificando a
    las que el Itinerario menciona, independientemente de la arqueología del
    litoral con descubrimiento de restos de camino romano, no existe solución
    minimamente creible.

     

     

     

    Para mi es un imposible.

     

     

     

    Per, esto es lo que te puedo decir
    sobre Grandimiro y que tú en una intervención solicitabas: que se hablase de Grandimiro,
    no puedo decir otra cosa pues ya sabes lo que pienso de la Per Loca
    Marítima.  No es más que mi opinión, muy discutible evidentemente, pero
    para eso estamos.

     

     

     

    Un saludote para ti y a todos en
    general desde este lugar apartado en que me encuentro, siento algunas carencias
    debido a que aquí no tengo “papeles” de consulta.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

  29. #29 per 30 de nov. 2007

    Coso como buén representante del grueso de la arqueología, que eres, te voy a decir, con cuidado, para no herirte, que cuando me refiero a que la margen derecha del Dubra es la más documentada es porque lo hago, entendido en su contexto, no descontextualizando (como haces tú): con una óptica sur-norte. Creo, voy explicando el camino maritimo de Braga a Carballo fundamentalménte por la falla meridiana que las une. Puedes darle la vuelta a mis palabras, al mapa, a las millas, las mansiones, pero la toponimia, sin menos cabo de la arqueología, horonable ciencia, no puede ser desechada sin más porque no tenga restos físicos. Voy a poner un ejemplo.


    O patrimonio galego é fundamentalménte oral, logo temos o rexistro arqueolóxico, toponímico, etc..e todo o demáis. Xa qué logo.

  30. #30 diviciaco 16 de ene. 2008

    Yo lo que no acabo de entender porque la Notitia Dignitatum tiene que situar a Brigantia en Cidadela, dado que que conocemos por la documentación medieval la amplitud del territorio brigantino y conocemos también la notable extensión en millas que tenía el ager de ciudades importantes de Hispania como Complutum.


    La referencia de la Notitia a la Cohors I Celtiberorum puede refererirse perfectamente a su ubicación en el ager brigantino, pero no en la propia urbs, lo que por otra parte es lógico militarmente hablando, en consonacia con los razonamientos de la propia autora de este artículo.


    Creo que es la hipótesis más sencilla: Brigantium estaba en el Gran Puerto, con el faro y sus alusiones navales medievales. Los campamentos romanos no dejaron otro nombre que los atribuibles a la estricta función castrense: Curtis y Cidadela,  prácticamente como la epigrafía. Nada en la documentación medieval ni en la toponimia sugiere lo contrario que permita cambiar la hipótesis más sencilla.


    No acierto a imaginar como sería entonces el esquema de las fuentes clásicas ¿habría que suponer que en Coruña no había puerto? ¿o que sí lo había y no tenía nombre? ¿Era un puerto sin ciudad?  ¿un faro sin ciudad?


    ¿Sería una de las ciudades citadas por Ptolomeo? Cual entonces ¿Caronium, pues? Me resulta muy difícil admitir todo esto.


     


     


     

  31. #31 per 17 de ene. 2008

    Abo, lo intentaré.

    Saúdos.


    Diviciaco


    La civitas está en Cidadela


    Tiene Cardus, Decumanus, trazado ortogonal, vía romana, documentación medieval, toponimia, con probabilidad termas (a punto de excavarse), murallas, 500 homes dunha Cohorte, a conseguinte cannabae, postos de mando (como el praetorio), hospital (como valetudinarium),  oratorio con un ara a Fortuna dedicada por Valerius Lupus. Y un poblamiento altomedieval ocupado sobre los cimientos de la ciudad abandonada hacia el 400.


  32. #32 coso 24 de ene. 2008

     

    A mi invocar algo tan concreto,material y tangible,tan pegado al territorio como es la precisión en millas y después defender un trazado tan abstracto donde las mansiones se colocan flotando en la nada,sin ningún argumento que las ate al territorio, a la materia , a lo concreto, como puede ser ,y es de gran valía,la toponimia. me parece de una INCOHERENCIA bestial.LAS VIAS SE HACEN PARA LLEGAR A LOS SITIOS Y LOS SITIOS SE SITÚAN DONDE EXISTEN OPORTUNIDADES DE ENCUENTRO , DE HABITAT,Y DE CLIMA(UN PUERTO,EL CENTRO DE UN VALLE) PERO NO EN UNA DORSAL VENTOSA FRÍA Y HÚMEDA ,EN UNA VERTIENTE DE AGUAS , EN UN TRASPAÍS.

  33. #33 giannini 10 de jun. 2008

    A ver, a ver esa lengua (de trapo), coso, a ver si nos reportamos.

    Lo prometido es deuda. Como diviciaco señalaba que en torno a Montesalgueiro podría encontrarse Atricondo, he vaciado la microtoponimia correspondiente a la parroquia de San Cristóbal de Muniferral, con un resultado desastroso porque no ha aparecido un sólo topónimo que en mi sentir se parezca a Atricondo y similares. De todos modos, dejo un enlace por si alguien quiere ojearla y le resulta de algún modo significativa.

    En cuanto a la propuesta que también realiza diviciaco de situar Atricondo en Santiago de Adragonte, creo que habría una diferencia entre la distancia actual por carretera y la que constaría en el IA corregido, (con las mansiones Atricondo y Brigantium invertidas) de unos diez kilómetros ¿Es mucho o poco?

    Cerca de Adragonte, está el monte da Espenuca (Coirós), en donde hay o había una lápida romana. Santiago de Adragonte y San Xulián de Coirós están separadas por carretera unos 14 km. Pero en línea recta, medida a través del SIGPAC, tan sólo uno cuatro kilómetros y pico.

    PD: consultando en la Wiki el artículo dedicado a Aranga, leo en la parte dedicada al "Patrimonio Urbanístico":

    "Aranga cuenta con el plan urbanistico más escandaloso de la historia.
    Recalifican terrenos rusticos que han comprado con amenazas a sus
    dueños. Descalifican zonas urbanas y las pasan a rusticas para que una
    sola persona pueda enriquecerse todavía más a costa de los vecinos de
    Aranga. Este es el nuevo patrimonio que tendrá el Concello de Aranga". xDD

  34. #34 diviciaco 10 de jun. 2008

    Guianni, mira lo que me sale a mi desde A Coruña hasta Santiago de Adragonte, por la vía más corta, con la guía Campsa:


     


    Itinerario más corto, en la guía campsa


     


    Son 31,8 km.


    El I.A. Consigna de Atricondo a la anterior estación (sea Brigantium o Grandimiro) 22 millas:


    Atricondo m.p. XXII


    22 millas * 1,481 Km que tiene una milla = 32,58 km


    32,58 km - 31,8 = 0,78 km


    ¡Hay una diferencia de menos de 800 metros!


    Veo que hay restos romanos por las proximidades, y añdo algo más y muy significativo: muy cerca de Adragante se encuentra el topónimo Mántaras, un muy probable indicativo de una antigua vía prerromana [1] que tomaría el camino de la mariñas lucense y la mariña asturiana.


    Este lugar, si la reducción es acertada, se trataría de una confluencia de caminos: El que venía de las mariñas, el viejo camino costero prerromano, que luego devendría en la vía costera cantábrica Brigantia Ossaron del Ravennate y el tramo Brigantium Lucus Augusti de la vía XX.


    Si Onnega no me tumba la etimología, me va gustando la idea...


    [1]  galo MANTALO ‘camino’ (TLG 103; 261 p. 54) de donde el posible plural *MANTRAS ‘caminos’, como propone Martín Sevilla http://mas.lne.es/toponimia/index.php?palabra=m%E1ntaras


    El toponimio asturiano y gallego Mántaras y el hidrónimo asturiano Ponga, dos restos lingüísticos prelatinos


    http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=866012

  35. #35 giannini 10 de jun. 2008

    Pues miro microtoponimia de Adragonte -si me hacen un cambio- y a ver si aparece algo significativo.

  36. #36 giannini 11 de jun. 2008

    De acuerdo Abo, aunque no entreis en la crítica de la fuente, yo mantengo mi duda y creo que no se puede pasar por alto, que los cimientos de un edificio me parecen importantes a la hora de construir. Esperaré a tu vuelta para leer el comentario. De todos modos, no me resisto a invitarte a que te fijes en muchos de los microtopónimos que copiaré, sacados de un mismo documento. Sólo debía haber uno para cada lugar, y sin embargo, el escribiente o escribientes, lo anotaban con diversas variantes ¿Qué no ocurrirá cuando un documento se traslada en diversas ocasiones a lo largo del tiempo?

    Esto de buscar microtoponimia, casi a ciegas, no sé si servirá de algo, porque creo que los filólogos de la casa no proponen la evolución Atricondo > Adragonte sino otra.

    De todos modos, por si sirviese de algo, y porque en la parroquia de Santiago de Adragonte aparece una Travesa y una Corredoira -tan común- ahí va algo de microtoponimia tomada de los libros de lo Real de Legos y Eclesiásticos del catastro del marqués de la Ensenada [ARG, Intendencia (Catastro de Ensenada), L-27, L-28]. Aclaro que la ortografía es la de la época y que en no pocas ocasiones aparecen las denominaciones castrapeadas:

    A: Abarqueiro, Abeeyra, Agra do Ucho, Areas, Azereyra, Asmeria, Asnaria, Asneria, Azeuedo.

    B-V: Barqueyra (Agra da), Barqueyro, Barreyro, Bellegaos, Bentosa, Vieyta, Bifote, Vilar, Brabadego, Bradgo, Budio, Bullos.

    C-Z: Cal, Cameleyro de Arriba, Campolongo, Caneleyro, Canzela, Canzelos, Carballiño, Carballo, Cartas, Casa Queimada, Casabella, Casal, Casal Damil, Casalbedra, Casalbó, Cascudo, Caseta, Castelo Castiñeira, Castro, Zepeyra, Cerdeyras, Conlaze, Corredoyra, Cortello, Chousa Vella, Chousa vella da Erbilleyra, Cobelo, Cocobelo, Condado, Conzado, Cota, Cozido, Cruz do Golpe.

    D: Deramos, Donete.

    E: Emplazado, Emprazado, Erbilleyra, Erbilleyras, Esfarrapa, Espadana, Eyrobello.

    F: Feal, Férbedas, Figueyra, Fonte, Fontela, Fonteseca, Foreyra, Forja, Franzés, Fray Garzía.

    G: Galiñeiro, Galiñeiros, Gibedo, Goeja, Gonzado

    H: Hedral.

    I-Y: Ydral, Ynsua, Ynteresa

    J: Jardín, Jibedo, Junto a la Huerta

    L: Lamela, Latas, Loybo

    M: Marco, Martizes, Moiños, Moyño do Neto, Muro Nobo.

    N: Naranjeiro, Naranjo.

    P: Pasadoyro, Pedregosa, Pedregosas, Pedreyra, Pena Alba, Pendella, Penedo, Penedos de Cartas, Picha, Pleyto, Pontigo, Porto da Moa, Porto do Río, Pradeyra, Pradiño, Presa, Preyto, Puerta.

    Q: Quintás.

    R: Ramos, Rebolta, Rega, Relatora, Repulo, Rigueiro, Río Roy Pérez.

    S: San Antón, Sanguiñedo, Seara, Señorín, Serraría, Sete, So a Casa, So as Cañotas, So os valados, Soaorta, Sobre da Ayra, Sobre do Celeiro, Sobre do Cómaro, Sobre la Fuente, Sobre los Muros, Soto Nuebo, Sumeyro.

    T: Taliza, Tarreo grande, Tordel, Tordela, Torreyro, Tras da Casa, Tras da Forja, Trauesa, Trauiesa, Trigueyras, Turreyro.

    U: Ucho.

  37. #37 diviciaco 11 de jun. 2008

    Si Gianni : tiene que aparecer toponimia viaria, corredoiras y demás, ya advertí lo del topónimo Mántaras (plural de camino, en céltico).


    Pero tampoco quiero insistir mucho en lo de Atricondo-Adragonte, es sólo una prospección, le he hecho una pregunta a Cossue al respecto, pero pudiera ser posible que el IA consignase una forma deturpada de ese nombre de posesor, *Ad *Thrasaguntia.


    Espero con mucho interés la explicación de Abo sobre las distancias entre Bracara y Brigantium

  38. #38 giannini 12 de jun. 2008

    Muchas gracias alfaiome. Estuve pensando en una posibilidad que no sé si serviría para algo. Tal vez, a la hora de poner estas listitas, habría que empezar por lugares en los que se tiene constancia de romanición, o por los que es probable que pasase la vía. En Santiago de Vilaño (Laracha) apareció un miliario en su iglesia, que aunque descontextualizado, es de suponer que no se irían a buscarlo muy lejos, más que nada porque en Galicia el granito es abundante y un miliario pesa lo suyo a la hora de transportarlo. En Carballo también tenemos un balneario romano y nos dice que Per que en opinión de Monteagudo debió haber restos romanos en las proximidades del mercado de la localidad, pues al parecer D. Luis identifica una fuente con escalones.

    Así las cosas, podríamos empezar por vaciar microtoponimia de San Xoán de Carballo y Santiago de Vilaño y comprobar si aparecen topónimos que denoten romanidad. Creo que hice una cata con San Xoán de Carballo hace tiempo y recuerdo un agra de Caldas o una Brea, y no recuerdo bien si una Calzada ¿Serán significativos? Seguiríamos con Santiago de Vilaño, nuevo vaciado, y compararíamos. Después, habría que vaciar los microtopónimos de las parroquias que rodeasen a Santiago de Vilaño, comparar con Carballo y ver en cual de las parroquias circundantes existen más topónimos que denoten romanidación, y por allí meteríamos la calzada. A continuación, volveríamos con la misma operación de vaciar la microtoponimia de la parroquia con más microtopónimos relacionados con la calzada o que denotasen romanización, y así sucesivamente. Tiene el inconveniente de que no tengo tiempo para hacerlo así que el trabajo se prolongaría en el tiempo y que puede suponer un trabajón que no sé si serviría para algo ¿Qué os parece? ¿Valdrá la pena hacer un tanteo?

  39. #39 per 12 de jun. 2008

    Hecho


    2004. "A Microtoponimia como fonte para o estudio das vías romanas"  (Dis)cursos da escrita. Estudos de filoloxía galega en memoria de F. Tato Plaza. Rosario Álvarez e Antón Santamarina, ed. Fundación Pedro Barrié de la Maza, ed. IV. Serie. Páx 291-315.


    Saúdos

  40. #40 giannini 12 de jun. 2008

    Perdona per, pero por lo que yo recuerdo, ese trabajo -que publicaste también aquí- parte de otras premisas y emplea otras fuentes. Tu partes de la convicción apriorística de que la vía iba de Carballo a Ciadella en línea recta aproximadamente, y la haces pasar por una serie de puntos, en cuya toponimia te fijas. Por otra parte, empleas el catastro de rústica de mediados de los 50, que está bien, pero te puedo asegurar que si el catastro de mediados del siglo XX ofrece para cada parroquia 30 microtopónimos, el de Ensenada nos puede dar 150. Es decir, el catastro del XX describe parajes o lugares más o menos amplios; los libros de los Real de Legos y Eclesiásticos del Catastro de Ensenada, nos ofrecen en muchos casos el propio nombre de la parcela, son pues muchísimo, insisto, muchísimo más ricos en información.

    Por otra parte, yo partiría de otras premisas, y por supuesto sólo condicionaría el paso de la vía por puntos en los que se hubiesen hallado restos vinculados a la misma, y en su defecto, que hubiese habido hallazgos que denotasen romanización. Asimismo, partiría de puntos más o menos seguros como Vilaño o Carballo, y analizaría la microtoponimia que rodease esas parroquias, haciendo pasar la vía por aquella que produjese más microtopónimos significativos, bien de una calzada, bien de romanización.

  41. #41 Abo 13 de jun. 2008

    Jfca(# 1180/81)

    Pues sí, prácticamente (dando bandazos) por las NS VI y 550 transcurría la mítica Per Loca Marítima. Y sí, llega a Coruña. ¿Porqué no hasta el campo de La Estrada?, todo puede ser. (Ya se que se habla de ser topónimo moderno...según dicen). Se pasea por la calle Real con enterramientos a la entrada de Brigantium, como debe ser y marcan los cánones romanos. ¿O no?.

    Diviciaco (#1146)

    Recojo el guiño, créeme que lo de Vico Spacorum = Vigo, el de la Ría de Vigo frente a las islas Cíes, no es ningún disparate, es una realidad, aunque para algunos... una triste realidad. Que se le va a hacer.

    Antes de empezar con la teoría del profesor Losada, debo decir que me alegro muy mucho el que se tenga en valor (incluso El Pater dice que hasta el momento es la que más le convence) este trabajo. ¿Porqué?, sencillamente porque este trabajo de Fermín P. Losada, al ubicar la mansión Ad Duos Pontes en Brandomil por el Xallas, lugar, éste, donde los señores de LAS VIAS ATLÁNTICAS (Plan Interreg) precisamente colocan la otra de nombre MAGNIMIRO nos habla muy a las claras del desaguisado que existe en la representación de la famosa vía romana antoniniana y conocida como “Per Loca Marítima”. Es decir, que después de varios años de estudio de la misma, supongo que ya cobrados los trabajos, y al menos por esta mi zona ya se encuentra señalizada como vía XIX, las dudas...continuan. En fin, la satisfacción es enorme, a nivel muy particular, colectivamente un auténtico desastre, a mi entender. Es lo que hay.



    “ENTRE A CIDADE E A ALDEA. Estudio arqueohistórico dos “aglomerados secundarios” romanos en Galicia”. Fermín Pérez Losada, 2003.

    Es un muy buen trabajo del Doctor D. Fermín Pérez Losada fruto de correcciones y añadidos que hizo a su tesis doctoral leída en la Universidad de Santiago de Compostela en el año 2000, siendo su Director del trabajo, el Doctor D. José Manuel Caamaño Gesto.

    El profesor estudia, más bien: medio estudia, la vía antoniniana nº 20 de las numeradas por Saavedra en su discurso en la RA con motivo de su ingreso en la misma. Digo medio estudia pues simplemente se encarga de hacerlo respecto a tres o cuatro mansiones intermedias de un total de las catorce que contempla el IA. Admite y da como buena, la interpretación del viejo camino, que el Doctor D. Antonio de la Peña Santos realiza en la comunicación que expone en el II Congreso Gallaecia en A Guardia el día 5 de Mayo de 1990 ( DE LA PEÑA SANTOS, Antonio – Castrelos, III-IV, 1990-91, pp 217-243). Parte de Aquis Celenis (Caldas de Reis) hasta Brigantium en que, previamente, ubica en la ciudad actual de Coruña y dice que en esta mansión comienza en realidad la vía que tratamos.

    Dejo a un lado el tema de las distancias pues tendría que saber exactamente por donde lleva la traza y no tiene sentido ya que existen otros problemas de base que considero muchísimo más importantes, las distancias dejémoslas de momento.

    Nos dice en página 297, el profesor Losada, lo siguiente:

    “Hoxe en día, creemos que esta vía está suficientemente establecido que esta vía parte de Aquis Celenis (Caldas de Reis) –tal como indican los itinerarios-“.

    Más adelante y en la misma página:

    “As teorías viarias que a fan partir directamente de Braga, ben sexa por un camiño terrestre ou ben por mar deben ser claramente refutadas.....no excelente traballo de Antonio de la Peña Santos”. (op. Citado).

    Con relación a estos dos asertos del Sr. Losada, debo decir lo siguiente y sin extenderme más de lo suficiente:

    1º.- El Itinerario de Antonio NUNCA nos dice que la vía nace o parte en la mansión Aquis Celenis la hoy Caldas de Reis, y que por lo tanto desde Bracara Augusta a esta mansión de Aquis Celenis, las vías 19 y 20 viniesen juntitas y en una misma traza. No, no lo dice, podremos interpretar lo que queramos, pero nunca lo dice. ¿Dónde?.

    2º.- Contrariamente, lo que nos dice el IA es que de la capital Brácara Augusta partían dirección la otra capital conventual de Astúrica Augusta y dentro de su Provincia, La Gallaeciae, CUATRO CAMINOS DISTINTOS Y BIEN DIFERENCIADOS. Estos és: a) Item a Bracara Asturicam. Es decir: Igualmente (se refiere a los iters que viene relacionando del sur) – camino – de Braga a Astorga. b) Item alio itinere a Bracara Astúrica. Es decir: Igualmente otro camino (los va diferenciando, nótese) desde Braga a Astorga. (Ni que decir tiene que las mansiones hablan ellas mismas ya que muchas son inamovibles, por lo seguras del sitio). c) Item a Bracara Asturicam. Es decir: Igualmente (menciona otro camino por lugares bien distintos a los dos anteriores, evidentemente) de Braga a Astorga. Y por último, el que tanto trabajo les está dando a muchos investigadores, la famosa Vía Per Loca Marítima ó 20 de Antonio. d) Item per loca marítima a Bracara Asturicam. Es decir: Igualmente (otro camino) POR LA COSTA (costeando) desde Braga a Astorga. Es que hay que ser muy retorcidos para no interpretar lo que sencillamente dice.

    3º.- Para más inri, la arqueología de Braga ya descubrió esas cuatro necrópolis de salida de Bracara Augusta en las distintas trazas que menciona el itinerario. (Si hay que ampliar se amplia, estudiadas por la Universidad do Minho).

    Por lo tanto el comentario del profesor Losada, para el que esto escribe, no se ajusta para nada a la realidad, respecto a: ....”indican os itinerarios”.

    4º.-Respecto al segundo aserto del profesor, que dice habla de la salida de Braga (la vía 20) que debe ser claramente refutada por el excelente trabajo de Antonio de la Peña Santos (opp. Citado). ¿Y que le digo yo aquí al ilustre profesor Losada?. Para no hacer muy largo estos comentarios en este foro de la druidesa Per y no cansar a nadie (si es necesario más explicaciones, no hay duda se pueden hacer) lo que puedo decirle, a mi entender, es que sencillamente que la teoría del Señor de la Peña se encuentra al día de hoy totalmente obsoleta, no hay argumento sólido alguno (que fije) que la sostenga.

    Entre otros varios motivos y uno de los más importantes que le hacen ir ambas vías por una misma traza hasta Caldas de Reis y motivo por lo que digo esto último, se encuentra la tan traida y llevada teoría del VICUS CAPORUM. Este es un tema para mi muy cansino y ya muy comentado por mi en Celtiberia.net (no recuerdo en que foros lo comenté, lo buscaré y pondré aquí mismo un enlace a él, disculpas). La epigrafía existente, la....en fin. Es un absurdo cambiarlo todo por la sencilla razón de no encontrarle una solución que nos satisfaga. Se cambia VICO SPACORUM por Vicus Caporum, se intenta y se dice que hay que cambiar la mansión de Ad Duos Pontes para ubicarla después de Brigantium, se dice que el itinerario da como la salida a la vía 20 desde Aquis Celenis y no como es de esperar desde su capital conventual Bracara Augusta, se dice, se dice. Se dicen tantas cosas. El Itinerario fija la mansión de VICO SPACORUM (y aquí conoce muy bien el profesor Losada todos los hallazgos arqueológicos de Vigo, caminos romanos por el litoral a escasos metros de las pleamares y en el centro urbano, salazón, enormes salinas, epigrafía en lápidas como más de treinta, aras, fustes, bases, en fin, él lo sabe muchísimo mejor que yo). El nombrecito nos habla (lo mismo que Vico Cuminario (lugar de cominos) y otros muchos con Vico al comienzo del topónimo, como “lugar de...lo que sea”, nada de Caporos (en todo caso serían Coporos) y aún hay más y me repatalea bastante decirlo, evidentemente, aún en el supuestísimo caso que nos ocupa de CAPORUM, parece mentira pero es así, nunca sería CAPORUM (porque pretenden hablar de Coporos, tribu céltica entre el Ulla y el Tambre), en todo caso: CAPORORUM, ¿o no, Sr. Losada?. El Profesor para el Vico Spacorum (según notas de prensa del Faro de Vigo que en este momento no recuerdo fecha) es decir para el Vigo de la Ría de Vigo, le da un topónimo algo así como VICUS HELLENI (o algo parecido, sino es así disculpas y corrijo, pero algo por el estilo). Vamos a ver, VICO SPACORUM no nos habla para nada de los coporos etnia y sí de un lugar (VICO) de SPACOS. El problema (si lo hay) radica en saber que son esos SPACOS. Yo no lo se, pero si hacemos caso a Herodoto (tendría que ver las citas, pero es cierto) que menciona a una SPACA como PERRA (femenino) en, creo, medo, y por lo tanto para nada repugna que Vigo (aunque yo creo que este nombre dado por Roma fue puesto por lo de los perros y de seguro tendría uno prerromano, ¿Hellenis?, ¿por qué nó?, ¿qué le impide?. Dejemos esto y no la liemos) por esos perros desconocidos y hasta, a lo mejor, de tamaño, quien lo sabe?. O es que los canarios (Islas Canarias) renuncian a su nombre?, lo de canarios no es porque abunden por allí “los canarios” pajarillos amarillos, sino por la cantidad de canis que plinio nos recuerda en su HN haber en ella. O es que Spania no fue llamada tierra de conejos?. O es que..... Vico es una cosa y Vicus es otra,

    De las páginas 297-299 del mismo libro del profesor Losada, lo siguiente:

    “O seu único argumento a favor é que non coincide a enigmática cifra Bracara – Aquis Celenis do Itinerario (CLXV mp = 244 kms) coa distancia real entre Braga e Caldas medida pola vía XIX (135 Kms), explicable ben sexa por un erro do propio documento (R. Colmenero 1992, 25) ou ben porque esta cifra en realidade son estadios – de feito, en varios códices do Itinerario de Antonio aparece claramente stadia anteposta a mesma e non mp, co cal se convertiría en apena 30,5 km e estaría indicando simplemente distancia de Aquis Celenis ó límite do convento bracarense, ou sexa, os exactamente 31 km que van desde Caldas de Reis ó río Oitabén-Verdugo medidos pola vía XIX (Arias Bonet 1964 b, 157)”

    Sr. Losada, mire usted, SÍ COINCIDEN ESOS 244 KMS ENTRE BRAGA Y CALDAS DE REIS. ¿Cómo lo sabemos?. Se lo digo: Sencillamente porque hacemos caso de lo que dice el Itinerario de Antonio, es decir: De braga a Caldas POR LA COSTA (costeando, por el camino marítimo costero), es decir: Braga, Barceliños, Esposende, Viana do Castelo (posible Atrium), Camiña (posible Camina), Valença do Minho, Abóbriga (Castro Tecla, La Guardia), Erizana (Bayona La Real), Vico Spacorum (Vigo, la de la Ría de Vigo), Redondela (siguiendo los caminos reales), Cesantes Quizas la Celesantes del Parroquiale Suevorum, Sobreira(magnifico toponimo viario:dos miliarios), Arcade, Ad Duos Pontes (Pontevedra, la “entrambas pontes” de los siglos XVI, XVI, entre el Lerez y el Tomeza con sus puentes “del Burgo” (ponte veteris del XI, documentado, y la ponta vella sobre el Tomeza), Alba, Aquis Celenis (Caldas de Reis). Total los 244 Kilometros. Con error real de más menos dos kilómetros, medido muchas veces con mapas digitales y otros medios auxiliares.

    ¿Cómo dice lo que dice?. El IA habla de millas para este caso de Aquis Celenis; pero si tiene dudas, los manuscritos Q y T dicen: “stadia mp” y “stadia mpm”, respectivamente. Por si quedasen dudas. Es posible que aquí la palabra stadia (que nadie se me eche encima), quiera significar: medida desde un origen a una estación (sería un poco largo de contar), pero olvidemos esto de momento para no liarla. Es decir: el IA le fija una distancia en millas y algún manuscrito en stadias miliarium passum, Por lo tanto Braga – Caldas = 244 kms que son, como demostramos, la verdadera distancia que por la costa separan ambas ciudades.

    Sr. Losada, me alegra leerle, página 279, que pone ciertos problemas a que la Turoqua (Tourón) que Antonio de la Peña ubica en Pontevedra, para usted presenta serias dudas por culpa de la Turoca del Parroquiale Suevorum, ya lo sabía, ya. Supongo no hace fuerza por sentido común, o cree o no cree en la teoría del Sr. De la Peña.

    Se podría decir algunas cosa más pero considero ya suficiente para, a mi entender, existir gran equivocación en los planteamientos desarrollados por el Sr. Losada.

    Respecto a ese cambio de la mansión de Atricondo llevándola para ubicarla después de Brigantium y no se que de las distancias, como que no. Le doy la razón a la druidesa Per. Algo, solo algo, se podría justificar esta no apreciación con el An. De Rav. Pero no merece la pena extenderse más.


    DISTANCIAS BRACARA AUGUSTA-BRIGANTIUM, por la costa y siguiendo los caminos medievales, reales, de `peregrinos, posteriormente carreteras nacionales.

    MANSIONES:

    Bracara Augusta = Braga.
    Vico Spacorum = Vigo
    Ad Duos Pontes = Pontevedra
    Aquis Celenios = Caldas de Reis.
    Grandimiro = Castro Lupario
    Atricondo = Burgoa
    Brigantium = Coruña.

    En todos ellos romanización segura.
    La toponimia y su etimología (caso Grandimiro) se mantiene en todas las mansiones excepto Burgao que habría que estudiarla. (Brigantium: los brigantinus...nos la recuerdan)

    Habría que dejar muy claro el tema de las STADIAS que aunque sabemos es la medida en estadios (8 estadios una milla) para este caso son medidas en millas. Por los problemas que sé se van a plantear, solo decir que el IA ya tiene planteado (o confundido) concretamente en el Iti. Maritimum esa stadias que hay que medirlas em millas. Pongo un ejemplo (nada queremos inventar).

    510, 2 (ITEM) INTER HISPANIAS ET TINGI MAURETANIAM:


    4 insula Diana Lesbos Ebusos,

    511, 1 ab hac insula Cartagine S`partaria...............stadia CCCC


    Si quisiéramos realizar esta travesía desde Denia a Cartagena pasando por las isla de Ibiza con esas *CCCC stadias, NO llegaríamos siquiera a alcanzar la isla en el sitio más cercano a la península que sería la cala Veldella, ya que desde esta punta a Denia hay exactamente (m. digital) 94 kilómetros y esas hipotéticas 400 estadios son 74 kilómetros, no alcanzaríamos siquiera la isla, mucho menos Cartagena.

    Veamos si fuesen millas, que si tienen que serlo.

    Piden un periplo entre Denia y Cartagena pasando por las islas Ibiza (y Formentera, supongo, separadas por lo que allí llaman “el fretum” o algo parecido: “el Estrecho”.

    De Denia a Punta Cala Veldella = 94 kms.
    De Cala Veldella a Ibiza rodeando la isla = 100 Kms.
    Se Ibiza a Punta Gavina, rodeando Formentera, = 94 Kms.
    De Punta Gavina al punto más cercano de la Península, Cabo de la Nao = 85 Kms.
    De Cabo La Nao a Cartagena = 218 kms.

    Súmense y nos da (seuo) la friolera de 591 Kilómetros.

    Las CCCC Millas (á 1480m/milla) nos salen 592 Kilómetros. ¿Coincidencia?, no, como las nuestras de la 20.

    Dicho esto y pensando ya en millas.

    Braga - Vigo = 125 millas (desde el origen) (variante). Stadia mpm = 185 Kilómetros, que son justo los existentes por el camino que indicaba un poco más arriba cuando hablaba de los 244 Kms de Braga a Caldas. Camino de la costa y tramos de caminos reales.

    Braga– Pontevedra = 150m millas (desde el origen Braga Pontevedra) = 222 kms.. Comprobación: Vigo-Pontevedra por camino Real a poca distancia de la N 550
    222-185 = 37 Kms que son los del camino Real. ( 25 millas)

    Braga – Caldas de Reis = 165 millas (desde origen en Braga) = 244,2 kms.
    Comprobación (por ej.): Pontevedra-Caldas por camino Real, peregrinos, por Alba.
    244.2 – 222 = 22,2 Kms (15 millas) realmente las que hay.

    Braga – Grandimiro = 180 millas (como siempre desde el origen: Braga) = 266, 4 Kms.
    Comprobación: Caldas – Castro Lupario camino real, peregrinos, nacional.
    266,4 – 244,2 = 22,2 Kms , que sí los hay, 15 millas.

    Grandimiro – Atricondo (Burgao)
    Aquí ya no se cuenta desde el origen, es medida intermansionaria.
    22 millas = 32,56 Kms que son los que hay por caminos medievales, reales, peregrinos: pasando por Santiago, Sigüeiro, (a la izquierda de Oroso a Burgao). Si se ajustan las distancias.

    Atricondo - Brigantium
    Lo mismo que el tramo anterior: distancia intermansionaria.
    30 millas = 44,4 kms que también se ajustan por el camino ingles, prácticamente. Burgao, Castro, Sobreira (buen topónimo) Poulo, Pereira, Calle, Rua, As Travesas, Carral, bordea El Alvedro y bajando, bajando hasta Coruña pasando triunfalmente por la calle Real con sus necrópolis franqueando la vía.

    Nota.

    En todas estas mansiones (ubicación) hay suficientes restos romanos y algunos tramos de vía romana típica: “iniecta glarea”, como dice el arqueólogo Sr. Chao que fue el que puso al descubierto un tramo de camino romano en el centro del barrio antiguo de Vigo, al comienzo de la calle Real (que casualidad, siempre en las calles Reales) y a escasos metros de la mar (Per Loca Marítima) y que se encuentra musealizada : trátase dun empedrado formado por cantiños moi miudos de cuarzo e cuarcita. Aparece disposto nun plano inclinado que vai perdendo cota...de época romana”. Yo le continuo: va perdiendo pendiente hasta alcanzar la horizontal de la playa por la plaza de Compostela (c/ Victoria) justo donde se acaban de demoler unos tanques de salazón romanos que la Administración dijo haber ya otros más importantes...como todo...licencia para destruir. ¿Dejaran al menos fotografías?, suponemos.

    Saludos a todos.

    Pd) va sin corregir y si algo va mal, falta o va de más, en otro momento se harán las pertinentes “reparaciones”.

    Jfca: Ahí la tienes entrando en Coruña.

  42. #42 diviciaco 13 de jun. 2008

    Muy convincente, sobre todo en el tema de los presuntos stadia.


    Cuando dices que La toponimia y su etimología (caso Grandimiro) se mantiene en todas las mansiones excepto Burgao que habría que estudiarla


    ¿Cómo explicas el caso de Grandimiro?


    Se me ocurre que a 850 mts del castro Lupeiro existe un topónimo A Gandariña, lugar que tiene el mismo origen etimológico que los topónimos asturianos ''Grandas''  o que el irlandés ''ganen'' (arena), un término prerromano para designar terrenos de escaso aprovechamiento agrícola.


    http://mas.lne.es/toponimia/index.php?leer=373&palabra=granda


    Sobre este ''Granda'' o ''Gándara'' se podría formar el nombre de Grandimiro, en tanto que el segundo elemento podría tener su origen en el gerundio de ''mirare'', como los ''Miranda'' peninsulares.


    http://mas.lne.es/toponimia/index.php?leer=381&palabra=miranda


    Así ''Grandimiro'' aludiría a un otero sobre una zona de poco rendimiento agrícola.


    Otra cosa ¿cómo resuelves las millas hasta Lugo?


    Un Saludo!

  43. #43 diviciaco 23 de jun. 2008

    Hola Abo, has afirmado algunas veces que poner Grandimiro en Brandomil no cimpliría las distancias del IA, pero sí que parece funcionar:


    Mansio       Millas   Lugar                             Longitud Latitud             Km.IA.  D.Lineal

    Grandimiro 22,50  Brandomil                        8,9170 43,0170            

    Trigundo     22,00  Linar-Trigonde (Restande) 8,5830 43,0330             32,56    27,24



    Brigantium 30,00   A Coruña                         8,383   43,367              44,40   40,55


     


    De Brandomil a Linar-Trigonde (bueno Restande, no he encontrado ese punto concreto) hay 27 km en línea recta, a comparar con los 32,5 km del IA. Parece encajar bien.


    De Restande a A Coruña hay 40,5 km lineales, a comparar con los 44,4 km del I.A.


    Es un mareo esto de la vía XX, de hecho el Ravennate indica una mansio en lugar de Trigundo, bien distinta para que no quepa duda de que el nombre no es deturpación: Medioga. ¿Será que Trigundo iba entre Caranico y Lugo y Medioga entre Brigantium y Grandomiro?


    A lo mejor si buscas en la microtoponimia por Medioga, mejor que Trigundo, puedes justificar mejor la etimología de la mansio que te falta..y resuelves de paso la distancia entre Lugo y Brigantium...


    Un saludo!

  44. #44 Abo 25 de jun. 2008


    Amighiño jfca.

    Un poco sorprendido por tu comentario (# 1187 ):

    “Amighiño Abo, un día deberías facela do reves. Empezaremos en Lucus e vimos cara a tua terra. Xa verás que doada é, e ademais vaiche cadrando a paisaxe e as millas. Ate ese día, jfca.”

    Muchas gracias, pero prefiero “facela ao dereito”, tal como indica el IA. En todo caso mi comentario del pasado 13 Junio a las 02:29, en el que hice un pequeño detalle de la vía entre Bracara Augusta y Brigantium, respondía a lo que había quedado con Giannini y, también algo, al tuyo (# 1180) donde decías que te gustaría que alguien propusiera un trazado posible que llegase a Coruña (lógicamente desde Braga, como indica el IA). Con Giannini, para estudiar ese largo tramo entre Bracara Augusta y Brigantium ya que ambas mansiones son para la mayoría muy claras, y después... ya se miraría el resto. Observo que no te gustó para nada y nada te digo, eres muy libre de pensar y opinar de distinta manera. Ahora bien, me gustaría, aunque lo hagas al revés, dejases aquí plasmado ese tramo que me propones, y adviertes, que todo va cuadrando al paisaje y a las millas, pero no te quedes en el lugar que ubiques a Trigundo (vamos a empezar a llamarle por su nombre, según los manuscritos) y continúala hasta el comienzo de la vía en Braga, tal como lo quiere el itinerario, para poder comprobar que todas esas distancias, como dices, van “cadrando a paisaxe e as millas”. Entiendo sería lo correcto. Créeme que me alegro respecto a lo que dices de la N VI (# 1181), yo también de tal forma lo veo.

    Saludos.



    Estimado Giannini, saludos.

    Quisiera concretar algunas cosas antes de comentarte lo de Vilaño y As Encorvas, algo que considero como muy importante y a tener en cuenta. Muy escueto, tipo cuadro sinóptico.

    -toponimia. Dado el enjambre enorme de antiguos caminos existentes en Galicia derivados de las comunicaciones entre los miles de pueblos que tenemos en la comunidad, la mayoría de ellos como continuación de los antiguos castros (casi siempre, uno o varios por parroquia), la toponimia viaria existente es enorme. Te vas a encontrar a esos: “rua”, “estrada”, “calzada”, “vereas” (vellas ou novas), “retorta”, “freixo”, “furcos”, etc, etc., muy a menudo. Todos esos viejos caminos primero lo fueron prerromanos, después romanos (o de época romana) y alguno, posiblemente, de construcción romana, concretamente me refiero a la construcción de traza y material de recebo superior. Quiero decirte que un buen topónimo viario “romano”como pudiese serlo el de “estrada” o, incluso, “calzada”, no tiene (forzosamente) porque referirse a una de las vía antoninianas y sí al cualquier viejo camino, a éstas también, lógicamente. Te los encuentras en cincuenta mil sitios distintos a estas (vías) principales que nos dejó el IA. Se debería tener cuidado con esto. Simplemente sirven como apoyo. A mi entender. Hablo de toponimia viaria, no mansionaria.

    Lares Viales.

    Como bien nos lo recuerda el nombre, un lar de los camino y allí deben ir. Pero...en cualquier camino de los existentes en la época que se ponían. Quiero decir que nos vamos a encontrar a estos Lares Viales “en cualquier camino del momento” y no tienen porque (forzosamente) relacionarse con las vías “importantes” antoninianas ( sólo cuatro para Galicia). De echo así es en la realidad. Tenemos encontrado Lares Viales en lugares por donde no pasan esas vías antoninianas, por ejemplo: Catoira, O Grove, Grava, Temes, Belesar, Castillós, Cornoaces...Con esto quiero decirte que no implica forzosamente que el haber encontrado un Lar Vial en un viejo camino se corresponda “ese lugar” a vía antoniniana. Puede serlo o no serlo. Depende de otros factores, mansiones bien ubicadas y las correspondientes distancias. Supongo. Hay que tener cuidado.

    Miliarios.

    De sobra, y es sumamente conocido, encontrarse miliarios en “caminos secundarios” que nada tienen que ver con esos cuatro importantes del IA. En principio los miliarios anepígrafes e incluso aquellos que aunque no lo sean pero carecen de distancias, poco o nada serio nos dicen, simplemente que se encuentran en camino romano o romanizado. Pasa otro tanto, e igual, que para los Lares Viales, en cualquier vía de época romana (construida o no por ellos), es decir, tampoco implica necesariamente el que por su base pasase una de las cuatro vías antoninianas. Ahora bien, un miliario que indica distancias a capital conventual, sí implica que se encuentre en vía antoniniana y justificaría, en todo caso, las distancias intermansionarias o no que allí se fijan. Supongo.

    Restos romanos.

    Villas romanas, termas romanas, campamentos romanos...cualquier estructura en si romana, no tienen ni deben tomarse ya “ipso facto” como lugar donde ubicar aquella mansión que nos falta por situar. Una mansión antoniniana no tiene porque encontrarse (muchas veces sí lo están) en tales lugares. Una mansión no es más que un lugar (despoblado o no) donde se pueda pasar la noche (comida, dormida y posible cambio de caballos). Para mi, es como el tema sangrante de Brandomil, no obliga a nada y no es más que un lugar de cierta “importancia”. Supongo.

    Los viejos caminos:


    No es nada nuevo decir que muchas de nuestras carreteras nacionales fueron inspiradas sirviéndose de los largos recorridos de las antiguas romanas. Evidentemente, no siempre siguiendo las mismas trazas, se separaban, se acercaban, se eliminaron unas curvas se arreglaron otras. Hay estudios suficientes que así lo certifican. Para mi y concretamente para Galicia, los caminos intercastreños, lo fueron después romanos (de reconstrucción o de época), medievales, de peregrinos, reales, carreteras nacionales (por eje. La N VI, la N 120, la N 550. y tantos otros). Ni que decir tiene que Roma “también” hizo sus caminos. La famosa “Vía Nova” y a mi entender, sería una reconstrucción sobre otro existente más antiguo, bien romano o prerromano

    Giannini, dices que como no nos cuestionamos (Per y yo) la veracidad de los manuscritos que dieron origen a los códices actuales. Concretamente y para mi, es que no tengo motivos. Salvo (concretamente para la 20) una omisión de una mansión (explicable a mi entender) el resto es correctísimo (ojo, hablo de la 20). Así lo entiendo.

    Dicho todo lo anterior me es muy fácil contestarte a lo de Vilaño y As Encrobas: Nada que ver con la vïa 20 antoniniana y nada la fija por allí. Estoy seguro que pasan (por allí) caminos romanos o al menos de la época, pero nada que ver con el IA. A mi entender.


    Hola, Diviciaco,

    Respecto a lo de Linar-Trigunde del estimado López Ferreiro, ¿qué te voy a decir?, no se encuentra tal lugar y.... a velliña xa non volve pra contárnoslo, e unha pena, ¡que se lle vai facer!. Lo puse en mi comentario 1205 para animar más lo de la búsqueda de Trigundo, sin otra intención. Que estamos en lugares de muchos, la mayoría,“gondos” y todos por la zona de la actual provincia de Coruña?, ¿y qué?, Burgao no queda lejos y también dentro de la misma provincia. Dejémonos de sonsonetes. Supongo.

    Dejemos a Trigundo donde el Itinerario lo señala: entre Grandimiro y Brigantium.

    Si que es cierto que varias veces he comentado que en Brandomil no coinciden las distancias. Mira, por ejemplo, aquí: http://www.celtiberia.net/articulo.asp?id= 2751 o si lo prefieres en este mismo foro (aunque con problemas de lectura que no se a que obedece) en mi comentario: #953 del 13 Noviembre a las 13:15.

    Respecto a Medioga, en otro momento te cuento lo que pienso de esa ciudad del Ravena entre Grandimiro y Brigantia.

    Un abrazo.




  45. #45 giannini 26 de jun. 2008

    Abo, gracias por la respuesta, que casi me pasa desapercibida de los muchos hilos que hoy se movieron. Me parecen muy sensatas tus precauciones en lo que a los lares viales das Encrobas o al miliario de Santiago de Vilaño, pero entonces ¿qué restos materiales hay para decir que la XX pasaba por un trazado, el que tu marcas por ejemplo, y no por otra, no digo ya con seguridad, sino con algo de probabilidad? Me refiero a restos materiales -que en mi opinión es lo que va a misa- identificados de forma inequívoca con esa vía XX.

    Con respecto a tu comentario: "Giannini, dices que como no nos cuestionamos (Per y yo) la veracidad de
    los manuscritos que dieron origen a los códices actuales. Concretamente
    y para mi, es que no tengo motivos. Salvo (concretamente para la 20)
    una omisión de una mansión (explicable a mi entender) el resto es
    correctísimo (ojo, hablo de la 20). Así lo entiendo".

    Dices que no tienes motivos y que salvo la inexplicable omisión de una mansión, el resto te parece correctísimo. Sinceramente, no lo entiendo, porque si no han aparecido miliarios, si no hay epígrafes en los que conste "está usted en tal mansión" :-) o similares, no sé cómo no puedes dudar ¿No partirás de una convicción apriorística? Porque razones para poner en duda el contenido de los documentos, hay unos cuantos, creo yo. En primer lugar no se conservan restos materiales que se puedan identificar de forma inequívoca con la vía XX ni con sus mansiones. No existen, creo, estudios comparados sobre los códices, al menos actuales. No han pasado por el importantísimo, con -ísimo, filtro de la crítica documental. En fin, que creo que está todo en el aire, salvo Lugo, que es fijo.

    Me gustaría trasladarte, y no sé si lo lograré, lo inseguro que resulta trabajar con copias. Un documento original puede contener errores de origen; entiendo que a priori se le puede dar validez mientras no aparezcan otras fuentes que lo contradigan y pongan en evidencia esos errores. Pero una copia... una copia es, discúlpame, una verdadera birria como fuente documental seria. Si no hay otra cosa, se puede emplear como indicio, pero entiendo que sin perder la perspectiva acerca de la baja fiabilidad del documento con el que se trabaja. Si la copia es simple, es decir, no está autenticada de algún modo, por ejemplo mediante la firma de un personaje público al que se otorgue fiabilidad en sus escritos, no te quiero decir el peso que puede tener en mi opinión esa fuente documental.

    Es decir, en mi opinión, no todo documento vale, y menos una copia simple que es copia simple de otra copia simple, de otra más, de otra... Entiendo que puede ser un indicio, un punto de partida para iniciar una investigación, pero todo lo que refleje debe ser contrastado; y en este caso, para contrastar lo que figura en el IA con respecto a la vía XX, tan sólo se me ocurren los restos materiales, y estos, identificados con toda seguridad con la vía XX, creo que no han aparecido. Por lo tanto, cualquier conjetura creo que puede ser válida: unos emplearán las distancias, otros microtoponimia, otros la coincidencia con caminos medievales... Todo no deja de ser una especulación más o menos razonable, pero nada es seguro.

  46. #46 giannini 28 de jun. 2008

    ¿Topónimos que aluden explicitamente ás vías antoninianas e neste caso á XX, porque non pode ser outra vía nesta latitude?


    Logo, non debía haber vías secundarias, e os topónimos en cuestión ¿permiten distinguir unha calzada principal dun carreiro secundario? Nada é imposible, pero paréceme pouco crible, a lo menos, mentres non se demostre...


    A toponimia e o IA son bos para encetar unha investigación, pero... restos materiais mandan. O demais son meras especulacións, lexítimas, pero especulacións.

  47. Hay 46 comentarios.
    1

Si te registras como usuario, podrás añadir comentarios a este artículo.

Volver arriba